{"id":1516,"date":"2025-12-24T12:12:24","date_gmt":"2025-12-24T11:12:24","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=1516"},"modified":"2026-02-01T19:28:22","modified_gmt":"2026-02-01T18:28:22","slug":"caspar-schwenkckfeld-a-kultura-zachodu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2025\/12\/24\/caspar-schwenkckfeld-a-kultura-zachodu\/","title":{"rendered":"Caspar Schwenkckfeld a Kultura Zachodu"},"content":{"rendered":"

Caspar Schwenckfeld von Ossig urodzi\u0142 si\u0119 na Dolnym \u015al\u0105sku, w maj\u0105tku Osiek ko\u0142o Lubina w ko\u0144cu XV w. Miejsce urodzenia nie nasuwa \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144 w przeciwie\u0144stwie do daty. Brak jest dok\u0142adnych danych nie tylko co do dnia czy miesi\u0105ca, ale nawet rok jego narodzin jest spraw\u0105 niepewn\u0105. Przyjmuje si\u0119 r\u00f3wnoprawne dwie daty \u2013 1489 lub 1490 (J.Musialik, >RUCH SZWENFELDYST\u00d3W NA \u015aL\u0104SKU<). Pochodzi\u0142 ze starej rodziny szlacheckiej osiad\u0142ej na Dolnym \u015al\u0105sku od ok. XIII w. przyby\u0142ej z Niemiec. Przodkowie i rodzice Caspara zajmowali eksponowane stanowiska w hierarchii spo\u0142eczno-politycznej regionalnych elit. By\u0142a to rodzina \u017carliwie katolicka i takie te\u017c wychowanie otrzyma\u0142 m\u0142ody Schwenckfeld. Ju\u017c w okresie kszta\u0142cenia wykazywa\u0142 si\u0119 szerokimi zainteresowaniami, krytycyzmem, inteligencj\u0105. W pocz\u0105tku XV w studiowa\u0142 w Kolonii oraz we Frankfurcie n\/Odr\u0105. Zna\u0142 kilka j\u0119zyk\u00f3w (greka, \u0142acina, hebrajski), klasyk\u0119 literatury europejskiej od Antyku (Platon i Plotyn) poprzez \u015aredniowiecze (mistycy zw\u0142aszcza Mistrz Eckhard) oraz Odrodzenie (Erazm z Rotterdamu). Wszystko to wr\u00f3\u017cy\u0142o mu szybk\u0105 i pewn\u0105 karier\u0119 dyplomatyczno-polityczn\u0105 na dworach Dolnego \u015al\u0105ska i Rzeszy.<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>

Caspar Schwenkckfeld. \u0179r\u00f3d\u0142o: Wikipedia (domena publiczna)<\/p><\/div>\n

Reformacja to okres zam\u0119tu, rewolty duchowej, politycznej, socjalnej, krwawych wojen religijnych, przewarto\u015bciowania dotychczasowego dorobku cywilizacyjno-kulturowego. To te\u017c p\u0119kniecie chrze\u015bcija\u0144stwa Zachodu na dwa przeciwstawne bloki. Ten czas ma ogromne znaczenie zar\u00f3wno dla kultury duchowej jak i dla rozwoju materialnego tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. M\u0142ody Schwenckfeld mimo wychowania w duchu ultrakatolickim, sta\u0142 si\u0119 szybko zwolennikiem nowych idei. S\u0105dzi\u0142, \u017ce jedyn\u0105 drog\u0105 odnowienia chrze\u015bcija\u0144stwa jest literalne potraktowanie Biblii. Uwa\u017ca\u0142 tak\u017ce, i\u017c jest to sposobny czas powrotu do millenarystycznych wizji religii chrystusowej, wolnej od przymusu instytucjonalnego, strukturalizmu i hierarchiczno\u015bci.<\/p>\n

W 1511 r. wst\u0105pi\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 dworsk\u0105 do ksi\u0119cia Karola I M\u00fcnsterberga von Oeles. Pozostawa\u0142 w niej do 1561 r. Podobne zajecie i funkcje absorbowa\u0142y go do 1523 r. mi\u0119dzy innymi na dworach w Brzegu i Legnicy. Zw\u0142aszcza okres legnicki sta\u0142 si\u0119 prze\u0142omowym w jego \u017cyciu. Kontakty i stosunki z miejscowym ksi\u0119ciem Fryderykiem II mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw dla kszta\u0142tuj\u0105cych si\u0119 pogl\u0105d\u00f3w Schwenckfelda z zakresu funkcjonowania religii, jej roli w \u017cyciu jednostki oraz znaczenia wolno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej. To tu buduj\u0105 si\u0119 zr\u0119by subiektywizmu religijnego, bardzo radykalnego jak na owe czasy, minimalnego w zakresie oddzia\u0142ywania w XVI w. a maj\u0105cego wielkie znaczenie w p\u00f3\u017aniejszej historii (J.Lecler, >HISTORIA TOLERANCJI W WIEKU REFORMACJI<).<\/p>\n

Wyst\u0105pienie M.Lutra w Wittenberdze (1517) i pocz\u0105tek Reformacji to kolejny wa\u017cny epizod w \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci C.Schwenckfelda. Niema\u0142\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y tu jego zainteresowania intelektualne, otwarto\u015b\u0107 horyzont\u00f3w my\u015blowych oraz mistyczny rys jego osobowo\u015bci. Wielka rol\u0119 odegra\u0142y te\u017c ci\u0105g\u0142e poszukiwania alternatywnych rozwi\u0105za\u0144, antydogmatyzm, anty-autorytaryzm, a tak\u017ce rodz\u0105cy si\u0119 pacyfizm. W kwestiach religijnych nie bez znaczenia okaza\u0142y si\u0119 zapewne spirytualistyczne zainteresowania wsparte poczuciem misji i wierno\u015bci\u0105 swoim przekonaniom. Zw\u0142aszcza gdy dotyczy to \u017cycia codziennego.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo C.Schwenckfeld by\u0142 wiernym i gor\u0105cym zwolennikiem nauk Lutra. Jednak obu reformator\u00f3w dzieli\u0142o wszystko. Temperament, spos\u00f3b interpretacji otaczaj\u0105cego \u015bwiata, stosunek do wiary religijnej, pogl\u0105dy na tradycj\u0119, szeroko\u015b\u0107 horyzont\u00f3w, profil wykszta\u0142cenia. Jeden z nich zostanie zapomniany przez histori\u0119, pomimo oryginalno\u015bci swoich tez (kt\u00f3rych warto\u015b\u0107 moralna i ideowa jest po dzi\u015b dzie\u0144 aktualna), drugiego za\u015b uznano za tw\u00f3rc\u0119 protestantyzmu.<\/p>\n

Dolno\u015bl\u0105ski reformator sta\u0142 si\u0119 jednak z czasem zdecydowanym adwersarzem lutera\u0144skiej koncepcji ko\u015bcio\u0142a pa\u0144stwowego, wiary wed\u0142ug pomys\u0142\u00f3w Lutra czy rozwi\u0105za\u0144 teologiczno-filozoficzno-spo\u0142ecznych przyj\u0119tych na terenach obj\u0119tych Reformacj\u0105. Ca\u0142e swoje \u017cycie sp\u0119dzi\u0142 na w\u0119dr\u00f3wkach kaznodziejskich i organizacyjno-propagandowych; w schy\u0142kowym okresie musia\u0142 si\u0119 ukrywa\u0107 przed post\u0119puj\u0105cymi prze\u015bladowaniami zar\u00f3wno ze strony katolik\u00f3w jak i protestant\u00f3w. Przebywa\u0142 g\u0142\u00f3wnie na terenach \u015brodkowych i po\u0142udniowych Niemiec (Augsburg, Ulm, Norymberga, Spira, Kempten, Landau itd.). Wielki wp\u0142yw zar\u00f3wno na jego rozw\u00f3j umys\u0142owy jak i koncepcj\u0119 szwenckfeldyzmu jak systemu wywar\u0142y pobyt w Strasburgu i kontakty z luminarzami Reformacji: Bucerem, Hoffmanem, Franckiem, Servetem, Capitonem oraz spotkanie z Lutrem (Wittenberga, 1525). Nie ma\u0142e znaczenie mia\u0142a te\u017c dysputa w Tybindze, w jakiej bra\u0142 udzia\u0142, wsp\u00f3lnie z Frechtem i Bucerem. Utrzymywa\u0142 sta\u0142y kontakt listowy z innymi przedstawicielami elit polityczno-intelektualnych tamtych czas\u00f3w, wymieniaj\u0105c pogl\u0105dy i komentuj\u0105c aktualne wydarzenia: Jud\u0105, Filipem Heskim von Salz\u0105, Sturmem, Crautwaldem, Ilyricusem czy Wolfhartem. W czasie swego tw\u00f3rczego \u017cycia Schwenckfeld napisa\u0142 kilkadziesi\u0105t ksi\u0105\u017cek, rozpraw i opracowa\u0144 teologiczno-moralizatorskich. Nie by\u0142 wybitnym filozofem, etykiem czy teologiem. By\u0142 raczej w\u0119drownym kaznodziej\u0105 i publicyst\u0105 (jakby\u015bmy dzi\u015b powiedzieli). Zmar\u0142 10.12.1561 r. w Ulm. Forma i miejsce poch\u00f3wku z racji prze\u015bladowa\u0144 otoczono tajemnic\u0105.<\/p>\n

System stworzony przez Schwenckfelda zwany szwenkfeldyzmem ma wyra\u017anie holistyczny charakter. Jest systemem religijno-spo\u0142ecznym opartym na swoistej interpretacji Biblii, ale bez lutera\u0144sko-kalwi\u0144skiej czo\u0142obitno\u015bci wobec Pisma. Warto wiedzie\u0107, \u017ce po spotkaniu z Lutrem (1525) ujawni\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy nimi powa\u017cne kontrowersje na temat znaczenia komunii i wynikaj\u0105cej st\u0105d roli zbawienia w \u017cyciu cz\u0142owieka. Wizja Schwenckfelda ju\u017c w pocz\u0105tku Reformacji wyr\u00f3\u017cnia\u0142a si\u0119 od pozosta\u0142ych kierunk\u00f3w protestantyzmu. Najwa\u017cniejszym elementem tej struktury staje si\u0119 indywidualne praktykowana, transcendentnie zorientowana, pobo\u017cno\u015b\u0107, z jednoczesnym odrzuceniem jakiejkolwiek zinstytucjonalizowanej i zhierarchizowanej organizacji religijnej, spo\u0142ecznej czy politycznej. Jego powa\u017cne zastrze\u017cenia budzi\u0142 bigoteryjno-dewocyjny, zwi\u0105zany z porz\u0105dkiem administracyjno-pa\u0144stwowym (a nie przemy\u015blany, immanentny i subiektywno-duchowy) spos\u00f3b prze\u017cywania wiary i taki sam spos\u00f3b kontakty z Absolutem. Dostrzeg\u0142 przy tym n\u0119dz\u0119 socjaln\u0105, religijn\u0105 i spo\u0142eczno-polityczn\u0105 \u00f3wczesnego \u017cycia, tym wyra\u017aniejsz\u0105, \u017ce kontrastuj\u0105c\u0105 z nadziejami zrodzonymi przez pocz\u0105tek Reformacji.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski naucza, i\u017c b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo kap\u0142ana powoduje przemienienie chleba i wina w realn\u0105 krew Chrystusa. Luter odrzuci\u0142 ide\u0119 boskiego przemienienia sk\u0142aniaj\u0105c si\u0119 do tzw. konsubstancjacji, czyli wsp\u00f3\u0142istnienia (katolicka teologia uwa\u017ca ten pogl\u0105d za b\u0142\u0119dny \u2013 wyja\u015bnienie m.in. [w]: >MA\u0141A ENCYKLOPEDIA TEOLOGICZNA<). Luter nie by\u0142 konsekwentnym z racji swych augustia\u0144skich korzeni i nie poszed\u0142 \u015bladem Ulricha Zwingliego uwa\u017caj\u0105cego komuni\u0119 za czysty symbol. Dla Schwenckfelda nie by\u0142y istotne tak szczeg\u00f3\u0142owe dywagacje teologiczno-filozoficzne, lecz praktyczne znaczenie przyj\u0119cia komunii przez wiernych. Lutera\u0144ska teza o obligatoryjnym przyj\u0119ciu cia\u0142a i krwi Jezusa przez wszystkich uczestnik\u00f3w mszy sta\u0142a si\u0119 niemo\u017cliwa dla wysublimowanej i skrajnie subiektywistycznej duchowo\u015bci szwenckfeldystowskiej. Zgodnie z tak\u0105 interpretacj\u0105 nawet Judasz uczestnicz\u0105cy w eucharystii (a maj\u0105cy zupe\u0142nie inne cele duchowe) mo\u017ce dost\u0105pi\u0107 zbawienia wiecznego. Dlatego w takiej formie komunia jawi si\u0119 dla niego jako rodzaj odpustu, powierzchownego i bezrefleksyjnego rytua\u0142u.<\/p>\n

Po wielu przemy\u015bleniach i konsultacjach doszed\u0142 Schwenckfeld do wniosku, \u017ce prawdziwie ewangelicznym poj\u0119ciem odniesionym do komunii jest rozr\u00f3\u017cnienie pokarmu duchowego i cielesnego. Chleb rzeczywisty jest po\u017cywieniem cielesnym, chleb niewidzialny straw\u0105 duchow\u0105. Tylko serce wype\u0142nione wiar\u0105 i mi\u0142o\u015bci\u0105 bli\u017aniego spowodowa\u0107 mo\u017ce odczucie b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa komunii. Ostatecznie wi\u0119c Caspar przeszed\u0142 na pozycje symbolizmu krwi i cia\u0142a Chrystusa w chlebie i winie. Stanowisko to mo\u017cna uzna\u0107 za skrajnie alegoryczno-mistyczne. Taka interpretacja istoty eucharystii, po\u0142\u0105czona z rygoryzmem etyczno-moralnym, nie mog\u0142a zjedna\u0107 poparcia \u017cadnego z o\u015brodk\u00f3w Reformacji. Ju\u017c ok. 1530 r. da\u0142y si\u0119 s\u0142ysze\u0107 zgodne g\u0142osy katolik\u00f3w i protestant\u00f3w, i\u017c jest ta koncepcja lekcewa\u017ceniem i pogard\u0105 dla komunii jako sakramentu.<\/p>\n

Prezentowany pogl\u0105d na temat eucharystii jest zapowiedzi\u0105 idei religii niewidzialnej. I tym samym Ko\u015bcio\u0142a nieziemskiego, idealnego, mistycznego, trwaj\u0105cego wy\u0142\u0105cznie w sercach i umys\u0142ach wyznawc\u00f3w, nie realnie, strukturalnie i hierarchicznie. Tej idei dolno\u015bl\u0105ski reformator b\u0119dzie wierny przez ca\u0142e \u017cycie b\u0119dzie i b\u0119dzie j\u0105 usilnie propagowa\u0142. Kontynuatorami stan\u0105 si\u0119 w p\u00f3\u017aniejszych latach mistycy \u015brodkowo-europejscy jak: W.Weigel, J.Boehme, Anio\u0142 \u015al\u0105zak czy piety\u015bci (J.Kosian, >FILOZOFIA NADZIEI<).<\/p>\n

O istocie nauk Lutra (i jego roli w czasie Reformacji w Niemczech) napisze Schwenckfeld – na podstawie do\u015bwiadcze\u0144 wyniesionych ze spotkania z nim w Wittenberdze jak i z analizy jego wyst\u0105pie\u0144, kaza\u0144, pism i odezw – w li\u015bcie do legnickiego ksi\u0119cia Fryderyka II \u201eWyprowadzi\u0142 nas z Egiptu, przeprowadzi\u0142 przez Morze Czerwone, ale zostawi\u0142 nas na pustyni b\u0142\u0105dz\u0105cych bez steru, cho\u0107 usi\u0142uje nas przekona\u0107, \u017ce jeste\u015bmy ju\u017c w Ziemi Obiecanej\u201d (>CORPUS SCHWENCKFELDIANORUM<).<\/p>\n

C.Schwenckfeld promowa\u0142 w swej koncepcji religii niewidzialnej absolutn\u0105 rozdzielno\u015b\u0107 sfer sacrum i profanum, czyli duchowej i \u015bwieckiej, ko\u015bcielnej i pa\u0144stwowej, doczesnej i transcendentalnej. W wyst\u0105pieniu do burmistrza Strasburga S. Sturma (1549) uj\u0119ty zosta\u0142 najpe\u0142niej \u00f3w pogl\u0105d, b\u0119d\u0105cy odpowiedzi\u0105 na narzucon\u0105 Niemcom przez Karola V form\u0119 wiary religijnej jako statysty w\u0142adzy: \u201ePa\u0144stwo jest w b\u0142\u0119dzie je\u015bli pr\u00f3buje rz\u0105dzi\u0107 \u015bwiatem wg Ewangelii, a jednocze\u015bnie uwa\u017ca, \u017ce do jego obowi\u0105zk\u00f3w nale\u017cy rozci\u0105gni\u0119cie kontroli nad religi\u0105, stosowanie praktyk \u017cydowskich, u\u017cywanie si\u0142y zbrojnej dla poparcia zamiar\u00f3w likwidacji, wprowadzenia zmian, narzucania si\u0142\u0105 form kultowych papistowskich lub innych, dyktowanie ludziom w co maja wierzy\u0107 lub nie wierzy\u0107 (\u2026). Okre\u015blenie pa\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie powsta\u0142o niedawno i u Paw\u0142a nigdzie si\u0119 go nie spotyka\u201d (>COROPUS SCHWENCKFELDIANORUM<).<\/p>\n

Od opublikowania krytyki wyznania augsburskiego (1530) dostaje si\u0119 Schwenckfeld pod ostrze atak\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci koryfeuszy Reformacji: Bucera, Ilirycusa, Frechta, Swissa, Brentza czy Kalwina. Zw\u0142aszcza jego teza na temat faktycznego rozdzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a i w\u0142adzy pa\u0144stwowo-administracyjnej nie mog\u0142a si\u0119 podoba\u0107 zar\u00f3wno teologom jak i w\u0142adcom \u015bwieckim, kt\u00f3rzy ochoczo przyj\u0119li zasad\u0119 cuius regio, eius religio. Na ten temat dolno\u015bl\u0105ski reformator napisze do pastora z Zurychu L. Judy (1533) co nast\u0119puje: \u201eJestem prawie pewien \u017ce w\u0142adza \u015bwiecka nawet chrze\u015bcija\u0144ska, nie ma \u017cadnego prawa mieszania si\u0119 do spraw wiary chrze\u015bcija\u0144skiej, wydawani zakaz\u00f3w w zakresie spraw zwi\u0105zanych z Kr\u00f3lestwem Chrystusowym. (\u2026) Dop\u00f3ki wiara i obrz\u0119d nale\u017c\u0105 do Boga zwierzchnia w\u0142adza \u015bwiecka nie ma nic tu do powiedzenia\u201d (>COROPUS SCHWENCKFELDIANORUM<).<\/p>\n

Tak zdecydowanie brzmi\u0105ce rozdzielenie obu porz\u0105dk\u00f3w powodowa\u0142o liczne pos\u0105dzenia szwenkfeldyst\u00f3w o przynale\u017cno\u015b\u0107 do ruchu nowochrze\u0144c\u00f3w. W tej kwestii niewiele si\u0119 oni r\u00f3\u017cni\u0105 od anabaptyst\u00f3w. W innych sferach jednak te r\u00f3\u017cnice s\u0105 bardzo powa\u017cne, nie tylko dogmatyczne czy teologiczne, ale przede wszystkim organizacyjno-strukturalne. W XVI w. pos\u0105dzenie o sympatie anabaptystyczne by\u0142o nadzwyczaj gro\u017ane gdy\u017c poci\u0105ga\u0142o za sob\u0105 pot\u0119pienie, banicj\u0119, utrat\u0119 mienia, wi\u0119zienie, a czasami \u015bmier\u0107 na stosie.<\/p>\n

Z tak skonstruowanej nauki bior\u0105 si\u0119 specyficzne tezy na temat roli Biblii w codziennym \u017cyciu. Mocny akcent za wewn\u0119trzne prze\u017cywanie wiary i bezpo\u015brednie powi\u0105zanie uczynk\u00f3w z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przyj\u0119cia komunii sta\u0142o si\u0119 podstaw\u0105 szwenkfedyzmu. Pismo \u015awi\u0119te nie jest s\u0142owem bo\u017cym, a jedynie dalekim echem Bo\u017cego s\u0142owa przekazanego patriarchom, prorokom czy aposto\u0142om,. Kap\u0142ani szpikuj\u0105c kazania cytatami z Pisma chc\u0105 przekona\u0107 s\u0142uchaczy, \u017ce s\u0142ysz\u0105 samego Boga a to jest nadu\u017cycie i brak rozs\u0105dku. To zapowied\u017a liberalnej, protestanckiej i wsp\u00f3\u0142czesnej interpretacji Biblii (Bauer, Barth, Tillich, Robinson czy Bonh\u00f5ffer). Taka wizja Biblii jest dla Schwenckfelda czym\u015b na kszta\u0142t odbicia, drogowskazu, zarysu, idei. Rola jak\u0105 jej przypisa\u0142 Luter jest dla niego nie akceptowalna ze wzgl\u0119du na chrze\u015bcija\u0144skie, duchowe, korzenie wsp\u00f3lnoty wiernych. Lutera\u0144skie (a tak\u017ce kalwi\u0144skie i zwingla\u0144skie) znaczenie przypisywane Pismu \u015awi\u0119temu polega wg szwenkfeldyst\u00f3w na potwierdzeniu rzymskiego, a wcze\u015bniej mozaistycznego, prymatu Litery nad Duchem. Jest to czysty subiektywizm w pojmowaniu wiary religijnej jako przejaw wolno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej i punkt wyj\u015bcia do wspomnianej koncepcji religii niewidzialnej.<\/p>\n

\u0141aska Ducha \u015awi\u0119tego zst\u0119puje gdzie chce i kiedy chce, wedle sobie znanego planu i to jest podstaw\u0105 wiary oraz owej koncepcji. Duch jest niepoznawalny i nie mo\u017cna go uj\u0105\u0107 w jakiekolwiek kanony, zamkn\u0105\u0107 w artyku\u0142ach, opisa\u0107 metodami czy formami przynale\u017c\u0105cymi ludzkiemu j\u0119zykowi. Z tej racji przymus sumienia i ustanowienie zasad religii wedle porz\u0105dk\u00f3w administracyjnych i przymusowego nauczania nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z chrystianizmem interpretowanym przez Schwenckfelda.<\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska (Freiheit des Gewissen) jest przywilejem odrodzonego i oczyszczonego krwi\u0105 Jezusa z\u0142ego sumienia grzesznika. Wolno\u015b\u0107 jest personalnym, nie zdeterminowanym wyborem stawianym przed ka\u017cdym cz\u0142owiekiem. Dot. to te\u017c wolno\u015bci kultu. Schwenckfeld nigdy nie pot\u0119pia\u0142 ludzi za ich przekonania. St\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c pacyfizm szwenkfeldyst\u00f3w, a u\u017cycie si\u0142y i przemocy traktuje jako grzech, jako co\u015b nie do przyj\u0119cia. Ten rys szwenkfeldyzmu odr\u00f3\u017cnia zdecydowanie od innych ruch\u00f3w ca\u0142ej Reformacji. Zw\u0142aszcza od anabaptyzmu, do kt\u00f3rego starano si\u0119 go zaliczy\u0107. Skrajne, apokaliptyczne od\u0142amy, dopuszcza\u0142y przemoc jako drog\u0119 do zaprowadzenia Kr\u00f3lestwa Bo\u017cego (zreszt\u0105 Luter, Kalwin czy Zwingli r\u00f3wnie\u017c nie od\u017cegnywali si\u0119 od narzucenia takiej formy zaprowadzenia porz\u0105dku religijnego wedle ich koncepcji). Masowe przyk\u0142ady mord\u00f3w, przemocy a nawet ludob\u00f3jstwa mia\u0142y miejsce w Saksonii, Wittenberdze czy M\u00fcnster (lumini\u015bci z M\u00fcnster, tzw. Schw\u00e4mer). Przymus instytucjonalny por\u00f3\u017cni\u0142 Schwenckfelda ostatecznie z luteranizmem i innymi pr\u0105dami Reformacji.<\/p>\n

Ale mimo r\u00f3\u017cnic ideowych i doktrynalnych potrafi\u0142 broni\u0107, ujmowa\u0107 si\u0119 u czo\u0142owych postaci Reformacji za prze\u015bladowanymi anabaptystami. W skierowanym (1528) li\u015bcie do Bucera i Capitona pisze: \u201eProsz\u0119 usilnie, b\u0105d\u017acie bardziej mi\u0142osierni dla tych nieszcz\u0119snych anabaptyst\u00f3w. Nie dolewajcie oliwy do ognia przez wasze mowy ani przez wasze pisma: ju\u017c i tak zbyt wielu wyst\u0119puje przeciwko tym szale\u0144com. Nie utrzymuj\u0119 stosunk\u00f3w z anabaptystami ale staram si\u0119 w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci nie dopu\u015bci\u0107 by nasz ksi\u0105\u017c\u0119 \u015bl\u0105ski wyda\u0142 przeciwko nim edykt pa\u0144stwowy. Je\u015bli chcemy by wr\u00f3cili do nas, s\u0105dz\u0119 \u0142atwiej sk\u0142oni ich ku temu \u0142agodno\u015b\u0107 ni\u017c przemoc\u201d (>CORPUS SCHWENCKFELDIANORUM<). By\u0142 to wyra\u017any akt odwagi i przeciwstawienia si\u0119 og\u00f3lnym trendom, kt\u00f3re czo\u0142owi koryfeusze Reformacji jawnie popierali (zw\u0142aszcza Luter i Kalwin). O takim podej\u015bciu do \u017cycia i wewn\u0119trznych przekona\u0144, kt\u00f3re winny owocowa\u0107 praktyk\u0105, by\u0142y odwiedziny wi\u0119zionego w strasburskim wi\u0119zieniu, g\u0142\u00f3wnego ideologa anabaptyzmu skazanego na do\u017cywocie, Melchiora Hofmanna (1533). Schwenckfed ca\u0142e \u017cycie uwa\u017ca\u0142 ten wyrok za ha\u0144b\u0119 co potwierdza\u0142 wielokrotnie podczas publicznych dysput z anabaptystami, z kt\u00f3rymi si\u0119 totalnie nie zgadza\u0142 (m.in. w s\u0142ynnej debacie ze znanym z surowo\u015bci i pryncypialno\u015bci Pilgramem Marbeckiem).<\/p>\n

Ziemskie \u017cycie ma da\u0107 ludziom poznanie do istoty Boga, struktury z\u0142a, nawr\u00f3cenia grzesznik\u00f3w. Tylko wewn\u0119trzne u\u015bwiadomiony i w pe\u0142ni akceptuj\u0105cy ca\u0142ym swym jestestwem cz\u0142owiek mo\u017ce wej\u015b\u0107 do Kr\u00f3lestwa Niebieskiego. To s\u0105 g\u0142\u00f3wne zr\u0119by szwenkfeldyzmu. Po \u015bmierci Schwenckfelda jego wyznawcy zorganizowali si\u0119 w lu\u017ane grupy, nie po\u0142\u0105czone jak\u0105kolwiek nadrz\u0119dn\u0105 struktur\u0105. \u201eKultura zachodnia to atmosfera, kt\u00f3r\u0105 oddychamy i \u017cyciem kt\u00f3rym \u017cyjemy. Jest ona sposobem, naszym w\u0142asnym i naszych przodk\u00f3w, dlatego znamy j\u0105 nie tylko z dokument\u00f3w i pomnik\u00f3w lecz tak\u017ce z osobistego do\u015bwiadczenia\u201d (Ch.Dawson >RELIGIA I POWSTANIE KULTURY ZACHODU<). Do podstawowych element\u00f3w tej kultury zaliczy\u0107 trzeba pa\u0144stwo prawa, wolno\u015b\u0107 sumienia, wyznania, s\u0142owa oraz inne wolno\u015bci osobiste (tak\u017ce do posiadania krytycznych wobec w\u0142adzy preferowanych przez w\u0142adze pogl\u0105d\u00f3w), republikanizm, demokracj\u0119, wolny (cho\u0107 nie do ko\u0144ca) rynek. To jednak r\u00f3wnie\u017c negatywne do\u015bwiadczenia tej kultury zwi\u0105zane z histori\u0105 i cywilizacyjnym rozwojem. Dzieje Europy to nostalgia i trwanie, a jednoczesne przysz\u0142o\u015b\u0107 zwi\u0105zana z misjonarstwem i pos\u0142annictwem jakie sobie przypisuje.<\/p>\n

Jaki zwi\u0105zek mo\u017ce zachodzi\u0107 miedzy tym eklektycznym i odleg\u0142ym historycznie ruchem religijno-spo\u0142ecznym a wsp\u00f3\u0142czesn\u0105, zachodni\u0105 ponowoczesn\u0105 kultur\u0105 Europy? Co takiego uniwersalnego wni\u00f3s\u0142 Caspar Schwenckfeld swoj\u0105 nauk\u0105 do tradycji europejskiej poprzez Reformacj\u0119 traktowanej jako pr\u0105d zasadniczych zmian spo\u0142ecznych, religijnych i politycznych ? Reformacji traktowanej jako co\u015b co zmieni\u0142o na zawsze Europ\u0119 i kt\u00f3ry to ruch walcz\u0105c pocz\u0105tkowo o wolno\u015bci osobiste i pluralizm, sta\u0142 si\u0119 w ko\u0144cu kolejn\u0105 wersj\u0105 rzymskiego, \u015bredniowiecznego zamordyzmu gdzie w\u0142adza administracyjno-religijna dyktowa\u0107\u00a0mia\u0142a okre\u015blon\u0105 interpretacj\u0119 rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

Nie mo\u017cna wprost potraktowa\u0107\u00a0szwenkfeldyst\u00f3w za protoplast\u00f3w wolno\u015bci sumienia. Ponad ni\u0105 stawiali bowiem nikomu nie podlegaj\u0105c\u0105 wolno\u015b\u0107 Ducha \u015awi\u0119tego. Jednak ich postawa i nauka sprzyja\u0142y poszerzaniu sfery tolerancji, jej zrozumienia i dialogu jako takiego. Mo\u017cna ich traktowa\u0107 jako protagonist\u00f3w wolno\u015bci wyznania w dzisiejszym mniemaniu. Na pewno do takiego stanowiska doprowadzi\u0142a ich niech\u0119\u0107 do pa\u0144stwowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i sytuacja jak nasta\u0142a w Niemczech po ostatecznym zwyci\u0119stwie Reformacji i przyj\u0119cia zasady: eius regio, cuius religio. Pa\u0144stwa kt\u00f3re przyj\u0119\u0142y ten kanon za podstaw\u0119 porz\u0105dku jurydycznego sta\u0142y si\u0119 pa\u0144stwami wyznaniowymi.<\/p>\n

Nowe formy sprz\u0119gni\u0119cia w\u0142adzy \u015bwieckiej i duchowej by\u0142y dla szwenkfedyst\u00f3w r\u00f3wnie\u017c odra\u017caj\u0105ce jak rzymski papo-cezaryzm. Praktyczn\u0105 form\u0105 pokoju augsburskiego (1555) sta\u0142a si\u0119 swoboda religijnego wyznania panuj\u0105cych, a nie mas wyznawc\u00f3w poszczeg\u00f3lnych denominacji (J.Lecler, >HISTORIA TOLERANCJI\u00a0W WIEKU REFORMACJI<). Poza tym administracyjne nakazy dotycz\u0105ce religii sta\u0142y w absolutnej sprzeczno\u015bci z mistyczno-duchow\u0105 wizj\u0105 praktykowania wiary religijnej. Z tych powod\u00f3w bierze sw\u00f3j rodow\u00f3d koncepcja Schwenckfelda na temat absolutnego rozdzia\u0142u wiary religijnej i pogl\u0105d\u00f3w jednostki z w\u0142adz\u0105 administracyjno-pa\u0144stwow\u0105. I za co by\u0142 prze\u015bladowany on i jego stronnicy.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 niewidzialny to nic innego jak wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rozumiana pobo\u017cno\u015b\u0107 indywidualna, subiektywizm prze\u017cy\u0107 religijnych i bezpo\u015bredni kontekst wiernego z Absolutem. Trudno przecenia\u0107 jaki rozw\u00f3j owej koncepcji nast\u0105pi\u0142by w chwili uzyskania przez szwenkfeldyst\u00f3w supremacji w jakim\u015b hipotetycznym kraju. Znamy bowiem przyk\u0142ady wybitnie nietolerancyjnych i opresyjnych, wr\u0119cz fundamentalistycznych zachowa\u0144 grup wiernych, kt\u00f3re g\u0142osz\u0105c potrzeb\u0119 tolerancji i r\u00f3wno\u015bci, nie tylko wyznaniowej, gdy si\u0119gn\u0119\u0142y po w\u0142adz\u0119 zaprzeczy\u0142y praktyk\u0105 dzia\u0142ania absolutnie wcze\u015bniej g\u0142oszonym kanonom. Jednak mo\u017cna dzi\u015b uzna\u0107 nauki Schwenckfelda za podwaliny tre\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego rozumienia zasad tolerancji, wolno\u015bci sumienia i sprawiedliwo\u015bci.<\/p>\n

Kolejnym elementem doktryny szfenklfeldyst\u00f3w maj\u0105cym ogromne znaczenie we wsp\u00f3\u0142czesnej kulturze jest poj\u0119cie dialogu. To podstawowe narz\u0119dzie prowadzenia rozmowy z interlokutorami. Nie przymus nawr\u00f3cenia, nie kary i administracyjna presja by\u0142y propozycj\u0105 tych lu\u017anych grup wyznawc\u00f3w rozrzuconych g\u0142\u00f3wnie na terenie Dolnego \u015al\u0105sk i Saksonii a poprzez czytanie Biblii oraz rozmowy na temat wsp\u00f3lnej lektury dotarcie do adwersarzy, interlokutor\u00f3w, przeciwnik\u00f3w. Na tle tego co obserwowano podczas Reformacji jest to forma nowatorska, zas\u0142uguj\u0105ca na uznanie. Kr\u00f3lowa\u0142y bowiem powszechnie takie postawy jak\u0105 znajdziemy w li\u015bcie humanisty, zwolennika Erazma z Rotterdamu i czo\u0142owej postaci tego okresu, Melanchtona skierowanego do innego koryfeusza Reformacji, Myconiusa: \u201e\u2026\u2026ci kt\u00f3rzy otwarcie broni\u0105 blu\u017anierczych artyku\u0142\u00f3w wiary mimo \u017ce nie s\u0105 buntownikami winni by\u0107 karani \u015bmierci\u0105 przez w\u0142adz\u0119 \u015bwieck\u0105\u201d (>CORPUS REFORMATORUM. DZIE\u0141A MELANCHTONA, KALWINA I ZWINGLEGO<).<\/p>\n

Szwenkfeldy\u015bci s\u0105 r\u00f3wnie\u017c niejako promotorami wsp\u00f3\u0142czesnego ekumenizmu. Ich pogl\u0105dy w tej mierze by\u0142y jasne i klarowne: wszystkie religie i wyznania powinny zgodnie wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 w harmonii i tolerancji. Wynika\u0142o to z g\u0142oszonego rozdzia\u0142u wyznania i docze\u015bnie rozumianej w\u0142adzy, jak i z idei religii niewidzialnej. Istotne znaczenie mia\u0142a zasada non violence kt\u00f3r\u0105 szwenklfeldy\u015bci zalecali stosowa\u0107 tak\u017ce w \u017cyciu codziennym. Po do\u015bwiadczeniach anabaptyzmu w M\u00fcnster, w Saksonii, Wittenberdze czy Turyngii ca\u0142y pr\u0105d religijno-spo\u0142eczny (tzw. anabapty\u015bci spirytualistyczno-apokaliptyczni) przeszli na pozycje wyra\u017anie pokojowego i biernego praktykowani swej wiary. Dotyczy to nie tylko szwenkfeldyst\u00f3w, \u0142\u0105czonych z anabaptyzmem, ale i menonit\u00f3w czy zwolennik\u00f3w D. Jorisa czy S. Francka.<\/p>\n

Ostatnim elementem wartym wspomnienia w niniejszym materiale \u015bwiadcz\u0105cym o roli szwenkfeldyzmu w rozwoju zachodnio-europejskiej my\u015bli i prawa jest g\u0142oszona przez nich r\u00f3wno\u015b\u0107 p\u0142ci. To w\u0142a\u015bnie najbli\u017csi idei Schwenckfelda niderlandzcy menonici pierwsi uznali rol\u0119 kobiet jako pastor\u00f3w po\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142\u00f3w zreformowanych (1811). Tak wi\u0119c mistycznych spirytua\u0142\u00f3w (quasi anabaptyst\u00f3w) nale\u017cy uznawa\u0107 w tej kwestii za niezwykle liberalnych i b\u0119d\u0105cych progresywnymi bior\u0105c pod uwag\u0119 czasy kiedy ta decyzja zapad\u0142a.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b nie wspomnie\u0107 o zwi\u0105zkach szwenckfeldyzmu (i innych grup tzw. quasi-anabaptystycznych), z archetypicznym, pierwotnym rozumieniem chrze\u015bcija\u0144stwa. Wielu autor\u00f3w takich jak J.Lecler, M.Eliade, F.Mauthner, P.Chaunu, M.Banaszak czy W.Pa\u0142ubicki podkre\u015blaj\u0105 znaczenie nauk spirytua\u0142\u00f3w epoki Reformacji dla ca\u0142ej kultury Europy p\u00f3\u017aniejszych wiek\u00f3w. To przede wszystkim: niewidzialno\u015b\u0107 religii, antyklerykalizm, anty-hierarchiczno\u015b\u0107, subiektywizm i personalne u\u015bwiadomienie prze\u017cy\u0107 religijnych. Reprezentuj\u0105 bowiem owe ma\u0142e, rozproszone i cz\u0119sto prze\u015bladowane wsp\u00f3lnoty rys panteistyczno-subiektywnego pojmowania rzeczywisto\u015bci, niezwykle jak dzi\u015b wida\u0107 istotny w historii my\u015bli zachodniej Europy. F.Mauthner uwa\u017ca, i\u017c dorobek filozoficzny B.Spinozy wykazuje wyra\u017ane wp\u0142ywy spirytualizmu panteistycznego. To s\u0105 wp\u0142ywy holenderskich menonit\u00f3w w \u015brodowisku kt\u00f3rych Spinoza przebywa\u0142. (F.Mauthner, >DER ATHEISMUS UND SEINE GESCHICHTE IM ABENDLANDE<).<\/p>\n

C.Schwenckfeld to zapomniana osobowo\u015b\u0107 Reformacji. Zar\u00f3wno w wymiarze indywidualizacji wierze\u0144 religijnych, prawa do ich subiektywizacji jak i odhierarchizowania religii. Jest znacz\u0105c\u0105 osob\u0105 w zwalczaniu autorytaryzmu instytucji, ka\u017cdej, jako symbolu w\u0142adzy. Wni\u00f3s\u0142 tym samym olbrzymi wk\u0142ad w rozw\u00f3j laicyzacji kultury cho\u0107 cz\u0119sto nie zdajemy sobie obecnie z tego sprawy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako dobrowolne zgromadzenie wiernych musi by\u0107 wg eklezjologii Schwenckfelda zawsze czysty, pozbawiony jakiejkolwiek aksjologii, powi\u0105za\u0144 z porz\u0105dkiem administracyjnym. To jest przecie\u017c podstawa wsp\u00f3\u0142czesnego republikanizmu. Nie mo\u017cna wiec nie docenia\u0107 jak wiele kultura i my\u015bl Zachodu zawdzi\u0119cza tym cichym, pokornym i spokojnym konwentom, \u017cyj\u0105cym na uboczu g\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w Reformacji.<\/p>\n

Autor: Rados\u0142aw S. Czarnecki<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Reformacja to okres zam\u0119tu, rewolty duchowej, politycznej, socjalnej, krwawych wojen religijnych i przewarto\u015bciowania dotychczasowego dorobku cywilizacyjno-kulturowego. To te\u017c p\u0119kniecie chrze\u015bcija\u0144stwa Zachodu na dwa przeciwstawne bloki. Ten czas ma ogromne znaczenie zar\u00f3wno dla kultury duchowej jak i dla rozwoju materialnego tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. M\u0142ody Schwenckfeld mimo wychowania w duchu ultrakatolickim, sta\u0142 si\u0119 szybko zwolennikiem nowych idei. S\u0105dzi\u0142, \u017ce jedyn\u0105 drog\u0105 odnowienia chrze\u015bcija\u0144stwa jest literalne potraktowanie Biblii. Uwa\u017ca\u0142 tak\u017ce, i\u017c jest to sposobny czas powrotu do millenarystycznych wizji religii chrystusowej, wolnej od przymusu instytucjonalnego, strukturalizmu i hierarchiczno\u015bci.<\/p>\n Czytaj dalej →<\/span><\/a>","protected":false},"author":2,"featured_media":1518,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[28,10],"tags":[],"class_list":["post-1516","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czarnecki-radoslaw","category-kultura"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1516","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1516"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1516\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1891,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1516\/revisions\/1891"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1518"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1516"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1516"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1516"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}