{"id":1927,"date":"2026-02-02T23:40:08","date_gmt":"2026-02-02T22:40:08","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=1927"},"modified":"2026-02-02T23:40:08","modified_gmt":"2026-02-02T22:40:08","slug":"cesarski-instytut-fritza-habera","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2026\/02\/02\/cesarski-instytut-fritza-habera\/","title":{"rendered":"Cesarski Instytut Fritza Habera"},"content":{"rendered":"

Niedawno na \u0142amach portalu \u201eS\u0142owo Polskie\u201d redaktor Engelbert Mi\u015b dokona\u0142 weryfikacji wroc\u0142awskich noblist\u00f3w, spo\u015br\u00f3d domniemanych dziesi\u0119ciu osta\u0142o si\u0119 jedynie czterech. W\u015br\u00f3d ocala\u0142ych znalaz\u0142 si\u0119 wroc\u0142awianin z urodzenia prof. Fritz Haber. Trzeba od razu zaznaczy\u0107, \u017ce jest to posta\u0107 niezwykle kontrowersyjna, a wr\u0119cz u wielu ludzi budz\u0105ca niech\u0119\u0107 czy nawet odraz\u0119. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce przed laty pisa\u0142em artyku\u0142 na jego temat, a obecnie uda\u0142o mi si\u0119 go odszuka\u0107, postanowi\u0142em wi\u0119c opublikowa\u0107 ten tekst.<\/strong><\/p>\n

W Berli\u0144skiej dzielnicy Dahlem, ju\u017c od ponad stu kilkunastu lat istnieje pewien zak\u0142ad naukowy, opr\u00f3cz kart pe\u0142nych chwa\u0142y ma te\u017c i inne, bardzo mroczne i wr\u0119cz przera\u017caj\u0105ce.<\/p>\n

Fritz Haber, z pochodzenia by\u0142 wroc\u0142awianinem, urodzi\u0142 si\u0119 bowiem w dawnym Breslau 9 grudnia 1868 roku w rodzinie \u017cydowskiej. Jego ojciec by\u0142 dobrze prosperuj\u0105cym kupcem zajmuj\u0105cym si\u0119 farmaceutyk\u0105 i barwnikami, matka za\u015b zmar\u0142a przy jego porodzie. Ju\u017c od wczesnej m\u0142odo\u015bci interesowa\u0142 si\u0119 chemi\u0105 i mimo, \u017ce ojciec chcia\u0142, aby przej\u0105\u0142 i dalej rozwija\u0142 jego przedsi\u0119biorstwo handlowe, to Fritz by\u0142 jednak bardzo ukierunkowany na karier\u0119 naukow\u0105. Du\u017c\u0105 rol\u0119 w jego rozwoju intelektualnym odegra\u0142 jego wuj Hermann, z przekonania libera\u0142, kt\u00f3ry by\u0142 wydawc\u0105 jednej z wroc\u0142awskich gazet, i dzi\u0119ki kt\u00f3remu Fritz poznawa\u0142 \u015bwiat polityki. Kiedy siostrzeniec zacz\u0105\u0142 rozwija\u0107 swoje zainteresowania chemi\u0105, wuj Hermann udost\u0119pni\u0142 mu cz\u0119\u015b\u0107 swojego mieszkania na laboratorium. Jego ojciec nie by\u0142 zachwycony zainteresowaniami syna, ale Fritz by\u0142 bardzo zdecydowany co zamierza robi\u0107 w swoim \u017cyciu i dzi\u0119ki pomocy wuja, w roku 1886, wyjecha\u0142 do Berlina, gdzie wst\u0105pi\u0142 na Friedrich-Wilhelms-Universit\u00e4t, obecnie Uniwersytet Humboldt\u00f3w w Berlinie (Humboldt-Universit\u00e4t zu Berlin<\/span><\/em>\u00a0), aby studiowa\u0107 chemi\u0119 i fizyk\u0119, ucz\u0119szcza\u0142 tam na wyk\u0142ady, tak wybitnego uczonego jakim by\u0142 w\u00f3wczas August Wilhelm von Hoffmann.<\/p>\n

Po zaliczeniu pierwszego semestru przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 jednak na uniwersytet do Heidelbergu, do profesora Roberta Wilhelma Bunsena. W latach 1888-1889 przerwa\u0142 studia i rozpocz\u0105\u0142 roczn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 we Wroc\u0142awiu w pu\u0142ku artylerii, niestety z powodu swojego \u017cydowskiego pochodzenia nie uzyska\u0142 stopnia oficerskiego, a nie zgodzi\u0142 si\u0119 na przej\u015bcie na chrze\u015bcija\u0144stwo. To niepowodzenie b\u0119d\u0105ce wynikiem dyskryminacji, by\u0142o zapewne przyczyn\u0105, \u017ce w roku 1892 postanowi\u0142 jednak przej\u015b\u0107 na protestantyzm, przypuszczalnie zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce taki akt nietolerancji mo\u017ce spotka\u0107 go ponownie i zniweczy\u0107 jego ambicje jako przysz\u0142ego naukowca. Ze wzgl\u0119du na powszechnie panuj\u0105cy w Niemczech antysemityzm, osoby o wyznaniu moj\u017ceszowym by\u0142y wykluczane ze s\u0142u\u017cby pa\u0144stwowej i wielu innych mo\u017cliwo\u015bci awansu zawodowego. Niebawem przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 ponownie do Berlina, a w roku 1891 obroni\u0142 doktorat z chemii.. Nast\u0119pnie by\u0142 zwi\u0105zany z uczelniami w Zurichu i Karlsruhe. Jego zainteresowania skupia\u0142y si\u0119 na katalitycznym tworzeniem amoniaku, i mia\u0142y praktycznie olbrzymi wp\u0142yw na masow\u0105 produkcj\u0119 nawoz\u00f3w azotowych, co niew\u0105tpliwie wp\u0142yn\u0119\u0142o na znaczny wzrost plon\u00f3w w rolnictwie i w wielu regionach \u015bwiata powstrzymanie plagi g\u0142odu. Bardzo szybko sta\u0142 si\u0119 uznanym autorytetem naukowym nie tylko w Niemczech, ale i poza swoim krajem.<\/p>\n

Ale nie tylko tym zajmowa\u0142 si\u0119 Fritz Haber, by\u0142a i inna dziedzina jego zawodowych zainteresowa\u0144.<\/p>\n

11 stycznia 1911 roku powsta\u0142o w Berlinie z inicjatywy cesarza Niemiec, Towarzystwo Post\u0119pu im. Cesarza Wilhelma\u00a0 (Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft zur F\u00f6rderung der Wissenschaften<\/span>).\u00a0 Towarzystwo to niebawem powo\u0142a\u0142o do \u017cycia dwa instytuty badawcze. Jednym z nich by\u0142 Instytut Chemii Fizycznej i Elektrochemii Cesarza Wilhelma (Keiser-Wilhelm-Institut\u00a0 f\u00fc<\/span>r phisikalische Chemie und Elektrochemie), mieszcz\u0105cy si\u0119 w berli\u0144skiej dzielnicy Dalhem, a jego dyrektorem zosta\u0142 w\u0142a\u015bnie Fritz Haber.<\/p>\n

W tej nowej plac\u00f3wce Haber m\u00f3g\u0142 rozwija\u0107 swoje zainteresowania naukowe, maj\u0105c niew\u0105tpliwie doskona\u0142e warunki do pracy.<\/p>\n

Nied\u0142ugo jednak sko\u0144czy\u0142 si\u0119 pok\u00f3j i nasta\u0142 czas wojny. Niemiecki duch militaryzmu tryumfowa\u0142, na ulice Berlina w sierpniu 1914 roku rozla\u0142 si\u0119 prowojenny entuzjazm. Wszyscy byli przekonani, \u017ce wojna b\u0119dzie kr\u00f3tka i zako\u0144czy si\u0119 jeszcze jesieni\u0105 \u201eNim li\u015bcie spadn\u0105 z drzew\u201d jak powiedzia\u0142 swoim poddanym cesarz Wilhelm II. Sta\u0142o si\u0119 jednak inaczej, Niemcy musia\u0142y prowadzi\u0107 wojn\u0119 na dw\u00f3ch frontach: zachodnim z Francj\u0105 i wschodnim z Rosj\u0105, to bardzo wyczerpywa\u0142o armi\u0119 niemieck\u0105, a co najwa\u017cniejsze powa\u017cnie naruszy\u0142o zapasy wojenne. Skutki pogorszenia zaopatrzenia wojennego spot\u0119gowa\u0142a jeszcze blokada niemieckich port\u00f3w, sytuacja zacz\u0119\u0142a stawa\u0107 si\u0119 dramatyczna, szczeg\u00f3lnie odczuwalny by\u0142 bark saletry sprowadzanej z Chile, nad Niemcami zacz\u0119\u0142a wisie\u0107 gro\u017aba kl\u0119ski.<\/p>\n

Fritz Haber, kt\u00f3ry ju\u017c w roku 1912 by\u0142 po raz pierwszy nominowany do Nagrody Nobla z dziedziny chemii, zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ochotnika jako doradca wojenny do spraw chemicznych i bra\u0142 udzia\u0142 w pracach nad materia\u0142ami wybuchowymi, a w szczeg\u00f3lno\u015bci do prac nad syntez\u0105 substytut\u00f3w do produkcji materia\u0142\u00f3w wybuchowych i strzelniczych, takich jak saletra, kt\u00f3rej dostawy zosta\u0142y zablokowane przez Brytyjczyk\u00f3w, prace te zako\u0144czy\u0142y si\u0119 du\u017cym sukcesem i to dzi\u0119ki nim wojna mog\u0142a trwa\u0107 d\u0142u\u017cej i mog\u0142o umiera\u0107 du\u017co wi\u0119cej ludzi. Haber uwa\u017ca\u0142, \u017ce uczony w czasie pokoju ma s\u0142u\u017cy\u0107 ca\u0142emu \u015bwiatu, a w czasach wojny swojemu narodowi.<\/p>\n

Niew\u0105tpliwie swoj\u0105 wiedz\u0119 i do\u015bwiadczenia jakie zdoby\u0142 w czasie kariery naukowej zacz\u0105\u0142 w pe\u0142ni \u015bwiadomie wykorzystywa\u0107, staj\u0105c si\u0119 jednym z g\u0142\u00f3wnych tw\u00f3rc\u00f3w broni, kt\u00f3rej u\u017cycie by\u0142o przest\u0119pstwem wojennym.<\/p>\n

W 1899 roku wszystkie wa\u017cniejsze pa\u0144stwa Europy i \u015bwiata podpisa\u0142y w Hadze wsp\u00f3ln\u0105 konwencj\u0119, kt\u00f3ra traktowa\u0142a, w jaki spos\u00f3b ma by\u0107 prowadzona wojna, dokument ten zabrania\u0142 jednocze\u015bnie stosowania broni chemicznej. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z sygnatariuszy tej konwencji prowadzi\u0142a potajemnie takie badania, by\u0142y nimi i Niemcy.<\/p>\n

Haber zdo\u0142a\u0142 pozna\u0107 pomys\u0142 profesora Hansa Tappena, kt\u00f3ry polega\u0142 na u\u017cyciu bromku ksylinu, kt\u00f3ry mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 w pocisku i z chwil\u0105 wybuchu roznosi\u0107 truj\u0105c\u0105 substancj\u0119. Jego zdaniem pomys\u0142 ten nie by\u0142 zbyt praktyczny, a co najwa\u017cniejsze bardzo drogi, co powodowa\u0142o ograniczenie jego u\u017cycia w czasie dzia\u0142a\u0144 wojennych, rozpocz\u0105\u0142 wi\u0119c prac\u0119 nad innym rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re by\u0142o ta\u0144sze i bardziej skuteczne, czyli mog\u0142o szybciej i taniej zabi\u0107 wi\u0119cej \u017co\u0142nierzy.<\/p>\n

Haberowi z pomoc\u0105 przyszed\u0142\u00a0 przypadek, jad\u0105c kiedy\u015b samochodem, na jednej z berli\u0144skich ulic, auto zepsu\u0142o si\u0119. Kiedy jego kierowca stara\u0142 si\u0119 uruchomi\u0107 je ponownie, uczony zaobserwowa\u0142 g\u0119sty dym wydobywaj\u0105cy si\u0119 z rury wydechowej, to nasun\u0119\u0142o mu pomys\u0142, w jaki spos\u00f3b powinien rozchodzi\u0107 si\u0119 \u015bmierciono\u015bny \u015brodek.<\/p>\n

Pomys\u0142 szybko dotar\u0142 do w\u0142adz wojskowych, postanowiono, \u017ce instytut kierowany przez Habera b\u0119dzie pracowa\u0142 przede wszystkim dla potrzeb wojska. Budynki zak\u0142adu zosta\u0142y otoczone drutami kolczastymi, wsz\u0119dzie poustawiano posterunki wojskowe, zacz\u0119to pracowa\u0107 nad produkcj\u0105 \u015bmierciono\u015bnego gazu. Postanowiono, \u017ce funkcj\u0119 zab\u00f3jczego \u015brodka chemicznego b\u0119dzie pe\u0142ni\u0142 chlor.<\/p>\n

Zacz\u0119to przygotowywa\u0107 si\u0119 do pierwszych eksperyment\u00f3w, w kwietniu 1915 roku na jednym z poligon\u00f3w, przywi\u0105zano do s\u0142up\u00f3w kilkadziesi\u0105t ps\u00f3w i wypuszczono z butli gazowych \u015bmierciono\u015bny zwi\u0105zek. Efekt by\u0142 przera\u017caj\u0105cy, zwierz\u0119ta w ci\u0105gu minuty skona\u0142y w potwornych m\u0119czarniach, Haber by\u0142 zadowolony, eksperyment si\u0119 powi\u00f3d\u0142, teraz przyszed\u0142 czas, aby jego wynalazek u\u017cy\u0107 przeciwko ludziom. Jego ekipa zaraz po tym eksperymencie wyjecha\u0142a na front ko\u0142o belgijskiego miasta Ypres. W tym kolejnym eksperymencie bra\u0142o te\u017c udzia\u0142 trzech przysz\u0142ych niemieckich noblist\u00f3w: James Franck (1982-1964), Gustaw Ludwig Hertz (1887-1975) i Otto Hahn (1879-1968).<\/p>\n

24 kwietnia 1915 roku brytyjski dziennik \u201eDaily Mail\u201d opublikowa\u0142 relacj\u0119 swojego korespondenta wojennego:<\/p>\n

Niemcy podpalili chlorek siarki, kt\u00f3ry umie\u015bcili przed w\u0142asnymi okopami, powoduj\u0105c, \u017ce g\u0119sta \u017c\u00f3\u0142ta chmura zosta\u0142a zdmuchni\u0119ta w kierunku francuskich i belgijskich\u00a0 okop\u00f3w. Chmura dymu posuwa\u0142a si\u0119 jak \u017c\u00f3\u0142ty niski murek, zabijaj\u0105c wszystkich, kt\u00f3rzy wdychali truj\u0105ce opary. Francuzi nie widzieli co si\u0119 wok\u00f3\u0142 nich dzieje, nie byli w stanie nic zobaczy\u0107 na odleg\u0142o\u015b\u0107 p\u00f3\u0142 metra.<\/i><\/p>\n

Ataki gazowe powt\u00f3rzono nied\u0142ugo jeszcze czterokrotnie, a ich efektem by\u0142a \u015bmier\u0107 oko\u0142o 10 000 \u017co\u0142nierzy francuskich, belgijskich, algierskich i kanadyjskich.<\/p>\n

Pomi\u0119dzy pa\u0144stwami prowadz\u0105cymi t\u0105 ob\u0142\u0105kan\u0105 wojn\u0119 rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 gazowy wy\u015bcig zbroje\u0144, wkr\u00f3tce alianci wzi\u0119li na Niemcach odwet, stosuj\u0105c sw\u00f3j bardziej skuteczny gaz. Instytut Habera w Dahlem sta\u0142 si\u0119 szybko ogromn\u0105 instytucj\u0105 zatrudniaj\u0105c\u0105 prawie tysi\u0105c pi\u0119\u0107set os\u00f3b i zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 produkcj\u0105 \u015bmierci. Dokonywano kolejnych atak\u00f3w gazowych, miedzy innymi w Rydze, pod Loos, wsz\u0119dzie pojawia\u0142 si\u0119 Fritz Haber i dok\u0142adnie ogl\u0105da\u0142 skutki swojego wynalazku, zapisuj\u0105c spostrze\u017cenia, a w szczeg\u00f3lno\u015bci ogl\u0105daj\u0105c zw\u0142oki poleg\u0142ych, aby zapisywa\u0107 informacje o skutkach dzia\u0142ania broni chemicznej, nie poczuwa\u0142 si\u0119 do \u017cadnej moralnej odpowiedzialno\u015bci i refleksji za to co robi\u0142.<\/p>\n

Jego \u017cona Clara, by\u0142a zbyt wra\u017cliwym cz\u0142owiekiem, aby \u017cy\u0107 z tak potwornymi obci\u0105\u017ceniami psychicznymi, nie akceptowa\u0142a tego co robi\u0142 jej m\u0105\u017c i pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo. Haber nie przej\u0105\u0142 si\u0119 zbytnio \u015bmierci\u0105 \u017cony i na drugi dzie\u0144 opu\u015bci\u0142 Berlin, aby uda\u0107 si\u0119 na front wschodni i nadzorowa\u0107 u\u017cycie gazu przeciwko \u017co\u0142nierzom rosyjskim.<\/p>\n

W 1918 roku Fritz Haber dost\u0105pi\u0142 niezwyk\u0142ego zaszczytu zosta\u0142 laureatem Nagrody Nobla z dziedziny chemii.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

W Instytucie w Dahlem opracowano r\u00f3wnie\u017c inny wynalazek, pierwotnie maj\u0105cy s\u0142u\u017cy\u0107 do zwalczania insekt\u00f3w i paso\u017cyt\u00f3w, kt\u00f3ry jednak zosta\u0142 zastosowany przez hitlerowc\u00f3w do zupe\u0142nie czego\u015b innego, by\u0142 nim gaz cyklon B, przy jego pomocy Niemcy mordowali setki tysi\u0119cy ludzi.<\/p>\n

Profesor Fritz Haber, tak zas\u0142u\u017cony dla niemieckiego militaryzmu, musia\u0142 opu\u015bci\u0107 Niemcy w roku 1933, po doj\u015bciu do w\u0142adzy faszyst\u00f3w, wyjecha\u0142 do Szwajcarii, gdzie rok p\u00f3\u017aniej zmar\u0142.<\/p>\n

Ale to nie koniec z\u0142ej s\u0142awy zak\u0142adu naukowego mieszcz\u0105cego si\u0119 w berli\u0144skiej dzielnicy Dahlem, w czasie II wojny \u015bwiatowej prowadzono i koordynowano tam badania nad niemieck\u0105 bomb\u0105 atomow\u0105, w maju 1945 roku, ca\u0142\u0105 dokumentacj\u0119 przej\u0119li radzieccy fizycy, jednocze\u015bnie \u201ezaprosili\u201d cz\u0119\u015b\u0107 niemieckich badaczy do Zwi\u0105zku Radzieckiego \u201eproponuj\u0105c\u201d im prac\u0119 nad radzieck\u0105 bomb\u0105.<\/p>\n

Ca\u0142kiem niedawno, bo w 1994 jeden z pracownik\u00f3w zak\u0142adu w Dalhem chemik Rudolf Gelmer przeprowadzi\u0142 swoje \u201ebadania\u201d i zacz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 publicznie pogl\u0105d, \u017ce cyklon B wynaleziony przez zesp\u00f3\u0142 uczonych pod kierunkiem Fritza Habera, nie by\u0142 \u015brodkiem, przy pomocy kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o mordowa\u0107 ludzi. Instytut odci\u0105\u0142 si\u0119 ca\u0142kowicie od jego pogl\u0105d\u00f3w, a niemiecki s\u0105d skaza\u0142 chemika na 14 miesi\u0119cy wi\u0119zienia.<\/p>\n

Instytut istnieje w Berlinie do dzi\u015b i nosi nazw\u0119 Instytut Fritza Habera Towarzystwa Maxa Plancka (Fritz-Haber-Institut Max-Planck-Gesellschaft), mieszcz\u0105c si\u0119 podobnie jak wcze\u015bniej w dzielnicy Dahlem.<\/p>\n

Grzegorz Wojciechowski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niedawno na \u0142amach portalu \u201eS\u0142owo Polskie\u201d redaktor Engelbert Mi\u015b dokona\u0142 weryfikacji wroc\u0142awskich noblist\u00f3w, spo\u015br\u00f3d domniemanych dziesi\u0119ciu osta\u0142o si\u0119 jedynie czterech. W\u015br\u00f3d ocala\u0142ych znalaz\u0142 si\u0119 wroc\u0142awianin z urodzenia prof. Fritz Haber. …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1630,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[41],"tags":[],"class_list":["post-1927","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wojciechowski-grzegorz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1927","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1927"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1927\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1928,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1927\/revisions\/1928"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1630"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1927"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1927"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1927"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}