{"id":3141,"date":"2026-07-26T12:45:13","date_gmt":"2026-07-26T10:45:13","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=3141"},"modified":"2026-07-26T12:45:13","modified_gmt":"2026-07-26T10:45:13","slug":"eksperyment-z-17-milionem-sierot-opowiesci-o-adaptacji-do-zycia-po-ii-wojnie-swiatowej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2026\/07\/26\/eksperyment-z-17-milionem-sierot-opowiesci-o-adaptacji-do-zycia-po-ii-wojnie-swiatowej\/","title":{"rendered":"Eksperyment z 1,7 milionem sierot. Opowie\u015bci o adaptacji do \u017cycia po II wojnie \u015bwiatowej"},"content":{"rendered":"

Dwudziestu losowo wybranym osobom zada\u0142em pytanie, ile dzieci\u0119cych sierot mog\u0142o znale\u017a\u0107 si\u0119 po wojnie w granicach Polski? Wyobra\u017acie sobie, \u017ce nikt nie potrafi\u0142 poda\u0107 prawdziwych wiarygodnych danych. Dopiero pani profesor Bernadetta Darska z UWM po niemal 75 latach od czasu zamkni\u0119cia eksperymentu wychowania nowej m\u0142odzie\u017cy w \u201educhu socjalistycznym\u201d ustali\u0142a: \u201eTych sierot by\u0142o 1 milion 700 tysi\u0119cy\u201d. Opowiedzia\u0142a o tym w ksi\u0105\u017cce zatytu\u0142owanej \u201eRepublika ludzi m\u0142odych. Opowie\u015b\u0107 o nowym cz\u0142owiek\u201d, Wydawnictwo \u201eIskry\u201d.<\/b><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Do Polski z r\u00f3\u017cnych przytu\u0142k\u00f3w Zwi\u0105zku Radzieckiego przywo\u017cono tysi\u0105ce sierot z polskim pochodzeniem. Takim najbardziej znanym miejscem pobytu naszych osieroconych dzieci by\u0142a Monetna ko\u0142o Swierd\u0142owska na Uralu, gdzie ci\u0105gle chwalono Stalina i robiono wystawki zwi\u0105zane z \u017cyciem Lenina. \u201ePopularny\u201d by\u0142 Dom Dziecka w Altbasarze w obwodzie Akmoli\u0144skim, podobne do poprzednich n\u0119dzne o\u015brodki istnia\u0142y w Stawropolu, Krasnodarsku, Zagorsku, Samarkandzie oraz w kilku miejscowo\u015bciach Kazachstanu, Uzbekistanu, Tad\u017cykistanu. W o\u015brodku w Stalinbadzie, nomen omen, \u201ew ca\u0142ym morzu cierpie\u0144 i udr\u0119k, kt\u00f3re odbiera\u0142y si\u0142y do \u017cycia i miesza\u0142y rozum, \u017cy\u0107 si\u0119 nie chcia\u0142o\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

W Polsce w nowych granicach miejscem gotowym do przyj\u0119cia sierot okaza\u0142 si\u0119 Bartenstein z dawnymi \u015bwietnie zorganizowanymi koszarami feldmarsza\u0142ka Ludendorffa. Zatem do Bartoszyc przywo\u017cono wyg\u0142odzone i niedomyte dzieci z ca\u0142ej dawnej Polski. I nie tylko. Fakt, i\u017c\u00a0 tu znalaz\u0142y now\u0105 ziemi\u0119 obiecan\u0105. Katalizatorem tego miejsca zamieszkania by\u0142a niezwyk\u0142a Aleksandra Kostecka-Kordecka, kt\u00f3ra eksperymentalnie najpierw organizuje w by\u0142ych koszarach wakacje dla tysi\u0105ca osieroconych dzieci z Warszawy, a nast\u0119pnie poprzez Zarz\u0105d G\u0142\u00f3wny Robotniczego Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Dzieci anga\u017cuje dwustu robotnik\u00f3w do przysposobienia owych koszar dla pierwszych trzech tysi\u0119cy dzieci. Wieloletni dyrektor plac\u00f3wki J\u00f3zef Ma\u0142ecki przypomnia\u0142, i\u017c za zgod\u0105 Komendantury Radzieckiej \u015bci\u0105gni\u0119to na przyk\u0142ad spod Kr\u00f3lewca tony r\u00f3\u017cnego sprz\u0119tu do wyposa\u017cenia o\u015brodka, a przede wszystkim kot\u0142owni.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Siedzib\u0119 w Bartoszycach nazwano\u00a0 Centralnym O\u015brodkiem Wychowawczo-Szkoleniowym im. Janusza Korczaka. Wizytuj\u0105cy COW-S m\u00f3wili o koszarach z \u201earchipelagiem ludzi odzyskanych\u201d (Igor Newerly) … zadziwiaj\u0105cych biel\u0105 \u015bcian, z niezwyk\u0142ym rozmachem zabudowy wplecionym w pachn\u0105cy mazurski las, nie przecie\u017c w go\u0142oborza radzieckie. Pracownikami COW-S W Bartoszycach byli repatrianci z Wilna, zza Buga, reemigranci z Francji. Wychowanie i nauczanie by\u0142o \u201ewielotorowe\u201d, jak wspomina\u0142 Aleksander Lewin z Instytutu\u00a0 Pedagogiki. Oczywi\u015bcie by\u0142 Korczak, ale r\u00f3wnie\u017c Makarenko. Dzieciom kazano zwraca\u0107 si\u0119 do wychowawc\u00f3w \u201etowarzyszu\u201d, \u201etowarzyszko\u201d. Przypominano czasem propagandowy manifest Erenburga adresowany do sowieckich \u017co\u0142nierzy: \u201eNie licz dni, nie licz kilometr\u00f3w. Licz tylko zabitych przez siebie Niemc\u00f3w – o to wo\u0142a twoja rosyjska ziemia. Nie wahaj si\u0119. Nie ustawaj. Zabijaj\u201d. A przecie\u017c w Bartoszycach by\u0142y tak\u017ce osierocone dzieci niemieckie, kt\u00f3re uczono m\u00f3wi\u0107 i czyta\u0107 po polsku. Czasami ojciec lub matka byli zaginieni, nie odnale\u017ali si\u0119 po wojnie, bywa\u0142o, \u017ce porzucali dzieci. Wielu wychowank\u00f3w by\u0142o op\u00f3\u017anionych i chocia\u017c urodzili si\u0119 wcze\u015bniej, kwalifikowano ich do m\u0142odszych klas celem nadrobienia r\u00f3\u017cnic w rozwoju i edukacji. Tak\u017ce bardzo cz\u0119sto kwalifikowano ich jako Niemc\u00f3w na podstawie noszonych imion Helga, Hilda, Imgarda, Lotta, Siegfried, Wolfgang, Kurt, Hans. Gdy po te i inne dzieci pojawili si\u0119 po czasie ch\u0119tni ich adopcji rodzice zast\u0119pczy, wychowankowie w Bartoszycach uciekali do lasu. Woleliby by\u0107 razem z innymi, ni\u017c pojecha\u0107 w kolejne nieznane.<\/p>\n

Poza nauk\u0105 i prac\u0105 ucz\u0105c\u0105 r\u00f3\u017cnych zawod\u00f3w by\u0142y organizowane wycieczki i spotkania z pisarzami (Sandauer, Bryll, D\u0105browska, Wa\u0144kowicz, Fiedler) i politykami (Cyrankiewicz, Berman). Czasem m\u0142odzie\u017cy po\u015bpiewali Fogg, \u0106wikli\u0144ska, Koterbska. COW-S oficjalnie sko\u0144czy\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w 1951 roku. W kompleksie 24 dawnych koszar dalej kwit\u0142o szkolnictwo zawodowe i \u015brednie oraz prowadzono dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturaln\u0105.<\/p>\n

Wychowanie i edukacj\u0119 pozosta\u0142ych setek tysi\u0119cy powojennych sierot, na przyk\u0142ad po powstaniu warszawskim, czy dzieci urodzonych po gwa\u0142tach \u017co\u0142nierzy radzieckich prowadzono w setkach szpitali i kurort\u00f3w m.in. w Karpaczu, Szklarskiej Por\u0119bie, Dusznikach, Polanicy, D\u0142ugopolu, L\u0105dku. Pr\u00f3bowano z wi\u0119kszym lub mniejszym skutkiem wychowa\u0107 nowych ludzi.<\/p>\n

Engelbert Mi\u015b<\/b><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dwudziestu losowo wybranym osobom zada\u0142em pytanie, ile dzieci\u0119cych sierot mog\u0142o znale\u017a\u0107 si\u0119 po wojnie w granicach Polski? Wyobra\u017acie sobie, \u017ce nikt nie potrafi\u0142 poda\u0107 prawdziwych wiarygodnych danych. Dopiero pani profesor …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3147,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":["post-3141","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-mis-engelbert"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3141"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3151,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3141\/revisions\/3151"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3147"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}