{"id":3728,"date":"2026-10-12T22:50:04","date_gmt":"2026-10-12T20:50:04","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=3728"},"modified":"2026-10-12T22:50:04","modified_gmt":"2026-10-12T20:50:04","slug":"platerowki-kobiety-zolnierze-wymazywanie-i-pamiec","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2026\/10\/12\/platerowki-kobiety-zolnierze-wymazywanie-i-pamiec\/","title":{"rendered":"Plater\u00f3wki, kobiety \u017co\u0142nierze \u2013 wymazywanie i pami\u0119\u0107"},"content":{"rendered":"

W dolinie b\u0142otnistej rzeki Mierei, na mocno ufortyfikowanych i silnie obsadzonych wzg\u00f3rzach przez wojsko niemieckie w rejonie wiosek: Po\u0142zuchy i Trygubowa, gdzie mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 prze\u0142amanie niemieckiej obrony przez \u017co\u0142nierzy 1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Ko\u015bciuszki, zrodzi\u0142a si\u0119 \u017co\u0142nierska legenda Ko\u015bciuszkowc\u00f3w, w tym Plater\u00f3wek. 12 pa\u017adziernika – rocznica bitwy pod Lenino, jest okazj\u0105 do przypomnienia historii 1. Samodzielnego Batalionu Kobiecego im. Emilii Plater.<\/span><\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>

Sielce 15.07.1943 r. \u2013 przysi\u0119ga wojskowa batalionu kobiecego w kaplicy polowej, zdj\u0119cie ze zbioru Fundacji Genera\u0142 El\u017cbiety Zawackiej.(\u017ar\u00f3d\u0142o: ksi\u0105\u017cka Olgi Wiechnik, pt. Plater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144! \u2026, wyd. WP 2023)<\/p><\/div>\n

Wraz z odk\u0142amywaniem zak\u0142amywanej przez komunist\u00f3w historii, powoli zaczyna si\u0119 tworzenie nowych mit\u00f3w i nowych przek\u0142ama\u0144 (wymazywanie i nowa pami\u0119\u0107). Naj\u0142atwiejszym celem okazuj\u0105 si\u0119 kobiety, a w szczeg\u00f3lno\u015bci \u017co\u0142nierki 1. <\/span>Samodzielnego Batalionu Kobiecego im. Emilii Plater (potocznie nazywane Plater\u00f3wki). <\/span><\/p>\n

Po wojnie, kombatanckie historie Plater\u00f3wek by\u0142y lekcewa\u017cone, a po 1989 roku tak\u017ce publiczne dyskredytowane, w celu wywo\u0142ania dyskredytacji Wojska Polskiego sformowanego w 1943 roku w Zwi\u0105zku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR).<\/span><\/p>\n

W refleksji historycznej i w spo\u0142ecznej dyskusji podnoszono, z jednej strony zarzuty wobec s\u0142u\u017cby \u017co\u0142nierek w armii zale\u017cnej od Zwi\u0105zku Radzieckiego i wspieranie po wojnie w\u0142adzy ludowej, z drugiej pr\u00f3bowano wpisa\u0107 je w fa\u0142szywy stereotyp roli kobiety w \u017co\u0142nierskich strukturach. <\/span><\/p>\n

Kiedy w maju 1943 roku przyst\u0105piono do organizowania nowych jednostek wojskowych pod polskimi nazwami przy Armii Czerwonej, wielu Polak\u00f3w widzia\u0142o w tym kolejn\u0105, now\u0105 szans\u0119 wydostania si\u0119 ze ZSRR i powr\u00f3t do Ojczyzny. <\/span><\/p>\n

Wielu ch\u0119tnych \u2013 rekrut\u00f3w i rekrutek przesz\u0142o przez \u0142agry i miejsca zes\u0142ania w odleg\u0142ych zak\u0105tkach ZSRR. Po tak zwanej \u201eamnestii\u201d z 1941 roku, (tutaj nasuwa si\u0119 pytanie, za co \u2013 i dlaczego amnestia?) \u2013 \u201euwolnieni\u201d Polacy, nie zawsze byli w stanie dotrze\u0107 do miejsca formowania jednostek Si\u0142 Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w ZSRR, pod dow\u00f3dztwem gen. W\u0142adys\u0142awa Andersa. <\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a>

Sielce, lato 1943 r. \u2013 Irena Sudnik (17 lat) stoi pi\u0105ta z prawej strony, zdj\u0119cie ze zbioru Fundacji Genera\u0142
El\u017cbiety Zawackiej. (\u017ar\u00f3d\u0142o: ksi\u0105\u017cka Olgi Wiechnik, pt. Plater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144! \u2026, wyd. WP 2023)<\/p><\/div>\n

\n

TWORZENIE POLSKICH SI\u0141 ZBROJNYCH W ZSRR – ROK 1943<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

Na prze\u0142omie 1942 i 1943 roku, niezrzeszeni i rozrzuceni dot\u0105d po r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Zwi\u0105zku Radzieckiego dzia\u0142acze komunistyczni i lewicowi zacz\u0119li si\u0119 uaktywnia\u0107 i kontaktowa\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105. Po uzyskaniu akceptacji w\u0142adz radzieckich, utworzyli Zwi\u0105zek Patriot\u00f3w Polskich w ZSRR.<\/span><\/p>\n

Zwi\u0105zek Patriot\u00f3w Polskich (ZPP), cho\u0107 mia\u0142 w istocie pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 polityczno-propagandow\u0105, sta\u0142 si\u0119 w znacznej mierze organizacj\u0105, kt\u00f3ra przej\u0119\u0142a szereg funkcji opieku\u0144czych pe\u0142nionych wcze\u015bniej przez Delegatury Ambasady RP i m\u0119\u017c\u00f3w zaufania. Postulowa\u0142 tak\u017ce utworzenie oddzia\u0142\u00f3w polskich przy Armii Czerwonej. J\u00f3zef Stalin \u0142askawie spe\u0142nia pro\u015bb\u0119 zwi\u0105zku, kt\u00f3ry tworz\u0105 polscy komuni\u015bci z Wand\u0105 Wasilewsk\u0105 na czele. <\/span><\/p>\n

9 maja rz\u0105d ZSRR podj\u0105\u0142 decyzje o formowaniu z dniem 15 maja 1943 roku polskiej dywizji strzelc\u00f3w we wsi Sielce, po\u0142o\u017conej na wsch\u00f3d od Moskwy nad rzek\u0105 Ok\u0105. Dywizja formalnie stworzona z ochotnik\u00f3w, rekrutowa\u0142a si\u0119 z os\u00f3b, kt\u00f3re by\u0142y ofiar\u0105 masowych przesiedle\u0144 przeprowadzonych przez NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewn\u0119trznych ZSRR) na polskich Kresach w latach 1939 – 1941. W toku formowania wielokrotnie podkre\u015blano, \u017ce dywizja b\u0119dzie sz\u0142a do Polski \u201enajkr\u00f3tsz\u0105 drog\u0105\u201d \u2013 przeciwnie do armii Andersa, kt\u00f3ra opu\u015bci\u0142a teren ZSRR w marcu i sierpniu 1942 roku, przy akceptacji rz\u0105du Wielkiej Brytanii.<\/span><\/p>\n

W ZSRR powstaj\u0105 nowe Polskie Si\u0142y Zbrojne na czele, kt\u00f3rych stan\u0105\u0142, by\u0142y legionista, jeden z nielicznych przedwojennych oficer\u00f3w wojska polskiego podpu\u0142kownik Zygmunt Berling. Do momentu ewakuacji armii Andersa, pe\u0142ni\u0142 w niej funkcj\u0119 dow\u00f3dcy bazy ewakuacyjno-zaopatrzeniowej w Krasnowodsku. Zdezerterowa\u0142 z armii Andersa i pozosta\u0142 w Zwi\u0105zku Radzieckim. <\/span><\/p>\n

W zorganizowanym obozie wojskowym w Sielcach nad Ok\u0105, przyst\u0105piono do tworzenia trzech pu\u0142k\u00f3w piechoty, pu\u0142ku artylerii, pu\u0142ku czo\u0142g\u00f3w, eskadry lotniczej i batalionu kobiecego. Ob\u00f3z szybko zape\u0142nia\u0142 si\u0119 Polakami, kt\u00f3rzy po ewakuacji armii Andersa nadal pozostawali w ZSRR – nie zd\u0105\u017cyli do armii Andersa. Powstaje 1. Dywizja Piechoty pod patronatem Tadeusza Ko\u015bciuszki \u2013 \u017co\u0142nierze dywizji z\u0142o\u017cyli przysi\u0119g\u0119 15 lipca 1943 roku, w 533. rocznic\u0119 bitwy pod Grunwaldem.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

P\u0142k Zygmunt Berling \u2013 I p\u00f3\u0142rocze 1943 r. (fot. CAF)<\/p><\/div>\n

\n

DZIEWCZYNY ID\u0104 DO WOJSKA \u2013 DO SIELC NAD OK\u0104<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

W pierwszym zarz\u0105dzeniu o poborze do tworzonego na terenie ZSRR Wojska Polskiego przez Zygmunta Berlinga przewidywano powo\u0142anie pi\u0119ciuset kobiet. Nie przewidywano tworzenia osobnego kobiecego oddzia\u0142u liniowego. Kobiety zdolne do s\u0142u\u017cby wojskowej mia\u0142y, jak w armii Andersa i w ka\u017cdej innej armii na tej wojnie, zasila\u0107 s\u0142u\u017cby pomocnicze.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Sielce, 1943 r. \u2013 batalion kobiecy, wr\u0119czenie broni. Zdj\u0119cie pochodzi z Izby Pami\u0119ci Plater\u00f3wka-W\u0142osie\u0144. (fot. Andrzej Powidzki)<\/p><\/div>\n

Wie\u015b\u0107 o \u201eamnestii\u201d i poborze do Wojska Polskiego niesie si\u0119, docieraj\u0105c do najdalszych wschodnich zak\u0105tk\u00f3w Rosji. Do wojska organizowanego przez Zygmunta Berlinga zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 lub by\u0142y powo\u0142ywane dziewczyny – kobiety, w wieku od 15 do 35 lat, kt\u00f3re w latach 1940-1941 zosta\u0142y deportowane z okupowanych przez Zwi\u0105zek Radziecki teren\u00f3w II Rzeczpospolitej: z Wile\u0144szczyzny, Wo\u0142ynia, Galicji czy Polesia i osiedlane przymusowo w odleg\u0142ych obwodach: niedaleko Archangielska czy Republice Komi na p\u00f3\u0142nocy, pod Uralem, obok Krasnojarska na Syberii, w Kazachstanie, na Dalekim Wschodzie \u2013 wsz\u0119dzie tam, gdzie by\u0142a tajga do wyr\u0105bania lub jakie\u015b z\u0142o\u017ca do wydobycia. <\/span><\/p>\n

Dorasta\u0142y one w trudnych warunkach na zapleczu wojennym, wiele pogrzeba\u0142o w stepie i w tajdze rodzic\u00f3w, rodze\u0144stwo. G\u0142odowa\u0142y i marz\u0142y. \u017beby mie\u0107, co je\u015b\u0107, musia\u0142y na jedzenie ci\u0119\u017cko pracowa\u0107 \u2013 wykonywa\u0107 ustalone normy, by nie umrze\u0107 \u2013 nie pracujesz, to nie jesz. Nie mog\u0142y opuszcza\u0107 terenu zes\u0142ania, ale marzy\u0142y o powrocie do Polski.<\/span><\/p>\n

Takie by\u0142y marzenia wszystkich \u017co\u0142nierzy i tych, co trafili do armii Andersa formowanej w 1941 roku w ZSRR i tych, kt\u00f3rzy w 1943 roku trafili do Wojska Polskiego formowanego przez pu\u0142kownika Berlinga w Sielcach nad Ok\u0105. Ich pragnieniem by\u0142a walka o wyzwolenie kraju spod okupacji niemieckiej i powr\u00f3t do Polski, jakakolwiek ona b\u0119dzie. <\/i><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Do wojska Berlinga, dziewczyny sz\u0142y masowo. Chodzi\u0142o im przede wszystkim o to, by wyrwa\u0107 si\u0119 z wyniszczaj\u0105cej zdrowie pracy przy wyr\u0119bie tajgi, w kopalniach czy w ko\u0142chozie. <\/span>Dziewczyny, kt\u00f3re dosta\u0142y wezwania i przesz\u0142y komisj\u0119 lekarsk\u0105, mia\u0142y \u0142atwiej \u2013 dostaj\u0105 bilet kolejowy i prowiant na drog\u0119. Te, kt\u00f3re do Sielec ruszaj\u0105, nie czekaj\u0105c na wezwanie, musz\u0105 sobie radzi\u0107 same.<\/span><\/p>\n

W Sielcach okazuje si\u0119, \u017ce ch\u0119tnych jest za du\u017co. Zapotrzebowanie dawno \u201epokryte\u201d. Do Sielc wci\u0105\u017c przyje\u017cd\u017caj\u0105 nowe dziewczyny, a nie mo\u017cna ich przecie\u017c odes\u0142a\u0107 do dom\u00f3w, bo dom\u00f3w nie maj\u0105, co najwy\u017cej rodzin\u0119 na Syberii, do kt\u00f3rej podr\u00f3\u017c trwa\u0142aby wiele tygodni i to chwil\u0119 po tym, jak t\u0119 nieraz potwornie uci\u0105\u017cliw\u0105 drog\u0119 przeby\u0142y. <\/span><\/p>\n

Genera\u0142 Zygmunt Berling w swoich wspomnieniach zapami\u0119ta\u0142 to tak: \u201eNie widzieli\u015bmy innej mo\u017cliwo\u015bci, jak odes\u0142a\u0107 te wszystkie dziewcz\u0119ta do dom\u00f3w. Kiedy og\u0142oszono im decyzj\u0119, o\u015bwiadczy\u0142y gremialnie, \u017ce nie wyjd\u0105 z obozu. Wybuch\u0142 bunt. Nie do pomy\u015blenia by\u0142a ewentualno\u015b\u0107 u\u017cycia \u015brodk\u00f3w przymusu, by\u0142em ca\u0142kowicie bezradny. Dziewcz\u0119ta p\u0142aka\u0142y i nie ust\u0119powa\u0142y\u201d \u2013 (<\/i>Zygmunt Berling, Wspomnienia Tom II, PDW 1991 r.).<\/span><\/p>\n

3 czerwca 1943 roku zapada decyzja dow\u00f3dztwa dywizji o utworzeniu nowej, pozaetatowej jednostki, kt\u00f3rej wielko\u015b\u0107 zaplanowano na sze\u015b\u0107set dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b. Powstaje samodzielny batalion kobiecy. <\/span><\/p>\n

Wszystkie kobiety w Sielcach, by\u0142y zakwaterowane w obozie wojskowym dostosowanym do potrzeb \u017co\u0142nierzy m\u0119\u017cczyzn, bez oddzielnych miejsc higieny osobistej dla kobiet i szkolone wed\u0142ug m\u0119skich regulamin\u00f3w. Ubrane by\u0142y w m\u0119skie umundurowanie i bielizn\u0119. Dziewczyny, bielizn\u0119 damsk\u0105 dosta\u0142y dopiero w odleg\u0142ym terminie, po uporczywych interwencjach.<\/span><\/p>\n

Pierwszy Samodzielny Batalion Kobiecy pod patronatem Emilii Plater (zwany potocznie przez \u017co\u0142nierzy \u201ebabbatem\u201d) zaczyna swe \u017cycie 19 sierpnia 1943 roku w Sielcach nad Ok\u0105 i wszed\u0142 w sk\u0142ad powo\u0142anego 10 sierpnia 1943 roku 1. Korpusu Polskich Si\u0142 Zbrojnych w ZSRR. 10 sierpnia 1943 roku Zygmunt Berling zosta\u0142 mianowany na stopie\u0144 genera\u0142a brygady. <\/span><\/p>\n

Odbywaj\u0105 si\u0119 pierwsze wsp\u00f3lne \u0107wiczenia ca\u0142ej dywizji, w kt\u00f3rej bior\u0105 udzia\u0142 dziewczyny
\nz batalionu kobiecego \u2013 Plater\u00f3wki. Po \u0107wiczeniach zapada decyzja o wys\u0142aniu na front jednej kompanii fizylierek z batalionu kobiecego, czyli uzbrojonych w karabiny piechurek. <\/span><\/p>\n

DZIEWCZYNY RUSZAJ\u0104 NA FRONT<\/strong><\/i><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/i><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Sielce, wrzesie\u0144 1943 r. \u2013 fizylierki Samodzielnego Batalionu Kobiecego,
w drodze na front, zdj\u0119cie ze zbioru Fundacji Genera\u0142 El\u017cbiety Zawackiej.
(\u017ar\u00f3d\u0142o: ksi\u0105\u017cka Olgi Wiechnik, pt. Plater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144! \u2026, wyd. WP 2023)<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

1 wrze\u015bnia 1943 roku, razem z 1. Dywizj\u0105 Piechoty im. Tadeusza Ko\u015bciuszki, zgrupowanie w Sielcach opuszcza 1. kompania fizylierek – dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem dziewczyn z batalionu kobiecego z pistoletami maszynowymi (pepeszami) oraz wiele innych \u017co\u0142nierek z r\u00f3\u017cnych jednostek dywizji. Dziewczyny wyruszy\u0142y na front pod Lenino.<\/span><\/p>\n

W czasie bitwy pod Lenino 1. kompania fizylierek pe\u0142ni\u0142a s\u0142u\u017cb\u0119 wartownicz\u0105 przy sztabie dywizji, jedn\u0105 dru\u017cyn\u0119 przydzielono do plutonu sanitarnego 2. Pu\u0142ku Piechoty, dla wynoszenia rannych z pola walki i udzielania pierwszej pomocy oraz eskortowania je\u0144c\u00f3w. W bitwie wiele fizylierek zgin\u0119\u0142o lub zosta\u0142o rannych.<\/span><\/p>\n

Dziewczyny, kt\u00f3re nie posz\u0142y pod Lenino i zosta\u0142y w Sielcach szkoli\u0142y si\u0119 dalej, ca\u0142y czas przybywa\u0142y nowe rekrutki. 30 wrze\u015bnia 1943 roku wszystkich kobiet w batalionie jest ju\u017c siedemset czterdzie\u015bci, znacznie wi\u0119cej, ni\u017c przewidziano. Zacz\u0119to wybiera\u0107 bardziej \u201epi\u015bmienne\u201d kandydatki do szko\u0142y podoficerskiej, do r\u00f3\u017cnego rodzaju szkole\u0144 specjalnych, natomiast z wy\u017cszym ni\u017c podstawowe wykszta\u0142ceniem do szk\u00f3\u0142 oficerskich. <\/span><\/p>\n

Wiele z Plater\u00f3wek, kt\u00f3re posz\u0142y do szk\u00f3\u0142 oficerskich (pi\u0119ciomiesi\u0119czny kurs oficerski), p\u00f3\u017aniej przesz\u0142o ca\u0142y szlak bojowy 1. Armii Wojska Polskiego. Niekt\u00f3re dotar\u0142y do Berlina, inne \u201eprze\u0142amywa\u0142y\u201d Wa\u0142 Pomorski, oraz bra\u0142y udzia\u0142 w s\u0142ynnym desancie na Czerniakowie, gdzie ko\u015bciuszkowcy samotnie ruszyli na pomoc powsta\u0144com warszawskim.<\/span><\/p>\n

5 grudnia 1943 roku 2. kompania fizylierek z batalionu kobiecego przydzielona zosta\u0142a do 2. Dywizji Piechoty (2.DP) pod patronatem Henryka D\u0105browskiego, formowanej na terenie ZSRR.<\/span><\/p>\n

\n

NA SMOLE\u0143SZCZY\u0179NIE, WO\u0141YNIU, LUBELSZCZY\u0179NIE i WARSZAWIE<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

Dziewczyny z batalionu kobiecego \u201ebabbatu\u201d posz\u0142y ju\u017c pod Lenino, rozjecha\u0142y si\u0119 do szk\u00f3\u0142 oficerskich w Riazaniu, Muromiu, Moskwie, posz\u0142y do Batalionu Szturmowego, kolejne fizylierki przydzielono do m\u0119skich oddzia\u0142\u00f3w piechoty i wys\u0142ano na front. Te, kt\u00f3re zosta\u0142y w \u201ebabbacie\u201d i kt\u00f3re do niego do\u0142\u0105czy\u0142y w mi\u0119dzyczasie, w dniu 1 stycznia 1944 roku opuszczaj\u0105 zgrupowanie w Sielcach, razem z ca\u0142ym pozosta\u0142ym tam dotychczas wojskiem. <\/span><\/p>\n

Batalion kobiecy przegrupowywano: w styczniu do wsi \u0141uczynka na Smole\u0144szczy\u017anie, w marcu w pobli\u017ce wsi Trojan\u00f3w (obw\u00f3d \u017bytomierski), w maju do Kiwerc (obw\u00f3d Wo\u0142y\u0144ski), a w lipcu wkroczy\u0142 na ziemie polskie, gdzie 26 lipca 1944 roku w wyzwolonym Lublinie uczestniczy\u0142y w defiladzie \u017co\u0142nierzy 1. Armii Wojska Polskiego. <\/span><\/p>\n

Jeszcze przed wyruszeniem z Sielc podj\u0119to decyzj\u0119 o zmianie przeznaczenia batalionu kobiecego. Zamiast i\u015b\u0107 na front, b\u0119dzie szed\u0142 tu\u017c za nim i pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 wartownicz\u0105. Od pocz\u0105tku szkolenia rekrutki \u201ebabbitu\u201d w\u0142a\u015bnie w tej s\u0142u\u017cbie wyr\u00f3\u017cnia\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie. Przez nast\u0119pne miesi\u0105ce po opuszczeniu zgrupowania w Sielcach \u201ebabbit\u201d przemieszcza si\u0119 za frontem i ochrania wszystko, co ochrony wymaga: magazyny z broni\u0105, obiekty wojskowe, kwateruj\u0105ce jednostki i inne wa\u017cne obiekty. <\/span><\/p>\n

14 wrze\u015bnia 1944 roku zosta\u0142a wyzwolona prawobrze\u017cna Warszawa. Nasili\u0142o si\u0119 bezprawie i kradzie\u017ce. 12 pa\u017adziernika 1944 roku, 1. Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater wyznaczono do utrzymania porz\u0105dku publicznego, zabezpieczenia inwentarza i ochrony mienia przemys\u0142owego oraz zapewnienia bezpiecze\u0144stwa publicznego na terenie warszawskiej Pragi. Pu\u0142kownik Marian Spychalski, od 14 wrze\u015bnia 1944 roku prezydent Warszawy, w swoich raportach pisa\u0142, \u017ce batalion kobiecy pe\u0142ni\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 sumienniej i skuteczniej ni\u017c inne jednostki wojskowe, kt\u00f3re mia\u0142 okazj\u0119 w tym zakresie pozna\u0107. <\/span><\/p>\n

17 stycznia 1945 roku, do lewobrze\u017cnej Warszawy wkroczy\u0142y oddzia\u0142y 1. Armia Wojska Polskiego. Fizylierki z batalionu kobiecego, 17 stycznia 1945 roku, tu\u017c po wyzwoleniu Warszawy, w godzinach popo\u0142udniowych zaci\u0105gn\u0119\u0142y wart\u0119 przed Grobem Nieznanego \u017bo\u0142nierza. 21 marca 1945 roku batalion zosta\u0142 bezpo\u015brednio podporz\u0105dkowany Sztabowi Generalnemu Wojska Polskiego, podzielony na komisariaty wojskowe rozmieszczone w poszczeg\u00f3lnych dzielnicach Warszawy. <\/span><\/p>\n

DEMOBILIZACJA BATALIONU KOBIECEGO<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

25 maja 1945 roku 1. Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater zosta\u0142 rozformowany na mocy rozkazu Naczelnego Dow\u00f3dcy Wojska Polskiego. <\/span><\/p>\n

Trwa rozformowanie batalionu \u2013 demobilizacja. W pierwszej kolejno\u015bci z batalionu, w kt\u00f3rym w maju 1945 roku jest pi\u0119\u0107set osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 \u017co\u0142nierek, zwalniane s\u0105 te, kt\u00f3re maj\u0105 rodzin\u0119, maj\u0105 dok\u0105d wr\u00f3ci\u0107 i zacz\u0105\u0107 nowe \u017cycie \u2013 czyli nieliczne. <\/span><\/p>\n

Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 \u017co\u0142nierek nie ma gdzie si\u0119 podzia\u0107. Kobiety, kt\u00f3re stopniowo opuszczaj\u0105 batalion, na drog\u0119 dostaj\u0105: konfederatk\u0119 lub fura\u017cerk\u0119, p\u0142aszcz, mundur, dwie koszule, dwa trykoty, dwa biustonosze, jedn\u0105 par\u0119 onuc i buty.<\/span><\/p>\n

\u017bo\u0142nierki, kt\u00f3re nie mia\u0142y gdzie si\u0119 podzia\u0107, bo ich domy zosta\u0142y po drugiej stronie nowej granicy polsko-radzieckiej, kierowane s\u0105 na tak zwane ziemie odzyskane, do miejscowo\u015bci pod now\u0105 polsko-niemieck\u0105 granic\u0105.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Zdj\u0119cie pochodzi z Izby Pami\u0119ci Plater\u00f3wka-W\u0142osie\u0144. (fot. Andrzej Powidzki)<\/p><\/div>\n

Grup\u0119 oko\u0142o 200 kobiet, jako osadniczki wojskowe skierowano na Dolny \u015al\u0105sk, gdzie wykorzystywano ich do\u015bwiadczenie i \u015bwietne wyszkolenie do zabezpieczania przed szabrem i przesiedlenia Niemc\u00f3w. <\/span><\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 z nich osiedli\u0142o si\u0119 niedaleko Lubania, w dzisiejszych wsiach Plater\u00f3wka i Zalipie. Pierwsza grupa \u017co\u0142nierek dociera tam latem 1945 roku. Poci\u0105giem przyjecha\u0142y do Lubania, a stamt\u0105d ostatnie pi\u0119tna\u015bcie kilometr\u00f3w pokona\u0142y na piechot\u0119. <\/span><\/p>\n

Dla plater\u00f3wek, kt\u00f3re zosta\u0142y w \u201ebabbacie\u201d i nie wyruszy\u0142y na front, wojna sko\u0144czy\u0142a si\u0119 szybciej, ale te, kt\u00f3re uzyska\u0142y stopnie oficerskie, najcz\u0119\u015bciej dowodz\u0105c m\u0119skimi pododdzia\u0142ami, mia\u0142y troch\u0119 lepsz\u0105 pozycj\u0119 startow\u0105, \u017ceby po wojnie si\u0119 urz\u0105dzi\u0107, zamieszka\u0107 w mie\u015bcie, zdoby\u0107 wykszta\u0142cenie i prac\u0119.<\/span><\/p>\n

Pozosta\u0142e naznaczone frontow\u0105 traum\u0105, bezdomne z niesko\u0144czon\u0105 edukacj\u0105 na zniszczonych przez wojn\u0119 ziemiach odzyskanych zaczyna\u0142y nowe \u017cycie. Uczy\u0142y si\u0119 uprawia\u0107 nadan\u0105 im ziemi\u0119, ale i broni\u0107 przed kolektywizacj\u0105. Zostawa\u0142y urz\u0119dniczkami, bibliotekarkami, gospodyniami domowymi, organizowa\u0142y \u017cycie spo\u0142eczne. Cieszy\u0142y si\u0119, \u017ce przetrwa\u0142y wojn\u0119.<\/span><\/p>\n

Wys\u0142anie dziewczyn na wie\u015b, wcale nie u\u0142atwi\u0142o im rozpocz\u0119cia nowego \u017cycia po wojnie. Tym, czego w\u00f3wczas najbardziej potrzebowa\u0142y, by\u0142a edukacja. Wiele z nich przez wiele lat nie przyznawa\u0142a si\u0119, \u017ce by\u0142a w wojsku, nawet osobom najbli\u017cszym, w tym m\u0119\u017com. Bo pierwsz\u0105 reakcj\u0105 by\u0142y obelgi i drwiny. <\/span><\/p>\n

Fakt, \u017ce batalion kobiecy istnia\u0142, jako odr\u0119bna jednostka, na pocz\u0105tku nie by\u0142 powszechnie znany. Istotne by\u0142o jednak, co innego: sama obecno\u015b\u0107 kobiet w\u015br\u00f3d m\u0119\u017cczyzn w wojsku, zw\u0142aszcza na froncie, by\u0142a czym\u015b skandalicznym i podejrzanym. <\/span><\/p>\n

Nawet w Zwi\u0105zku Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119 (ZBoWiD) nie chciano s\u0142ucha\u0107 ich kombatanckich historii, spotyka\u0142y si\u0119 z lekcewa\u017ceniem i drwin\u0105 m\u0119\u017cczyzn – <\/span>co one robi\u0142y na froncie<\/i><\/span>?<\/span><\/span><\/p>\n

Nale\u017cy doda\u0107, \u017ce na froncie kobiety wchodzi\u0142y w bardzo r\u00f3\u017cne relacje. Niekt\u00f3re by\u0142y do\u015b\u0107 tradycyjne, frontowe mi\u0142o\u015bci. Ale by\u0142y te\u017c inne uk\u0142ady, jak narzecze\u0144stwo \u201ena czas wojny\u201d, bez wiedzy o losie bliskich pozostawionych gdzie\u015b w Polsce czy na Syberii. Cz\u0119sto te relacje s\u0142u\u017cy\u0142y po prostu uzyskaniu bezpiecze\u0144stwa w bardzo przemocowych warunkach, gdzie kobietom grozi\u0142y zaczepki, napa\u015bci i gwa\u0142ty ze strony koleg\u00f3w czy prze\u0142o\u017conych.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Plater\u00f3wka, 1945 r. \u2013 poczta polowa. Zdj\u0119cie pochodzi z Izby Pami\u0119ci Plater\u00f3wka-W\u0142osie\u0144. (fot. Andrzej Powidzki)<\/p><\/div>\n

\n

WYMAZYWANIE i PAMI\u0118\u0106<\/span><\/strong><\/p>\n

Po upadku komunizmu, Plater\u00f3wki z cienia kobiet-\u017co\u0142nierek armii Andersa i bojowniczek Armii Krajowej, pr\u00f3bowa\u0142a \u201ewyci\u0105gn\u0105\u0107\u201d gen. prof. dr hab. El\u017cbieta Zawacka (ur. 19 marca. 1909 \u2013 zm.10 stycznia 2009) <\/span>ps. \u201eZelma\u201d, \u201eZo\u201d, \u201eSulica\u201d, \u2013 kurierka Komendy G\u0142\u00f3wnej Armii Krajowej, jedyna kobieta, kt\u00f3ra znalaz\u0142a si\u0119 w elitarnym gronie 316 cichociemnych. Profesor nauk humanistycznych, druga kobieta w stopniu genera\u0142a w historii Polski (mianowana w maju 2006), dzia\u0142aczka spo\u0142eczna i niepodleg\u0142o\u015bciowa, pedagog. <\/span><\/span><\/p>\n

W 1990 roku, doprowadzi\u0142a do powo\u0142ania Fundacji Archiwum Pomorskie Armii Krajowej w Toruniu, od marca 2009 roku Fundacja Genera\u0142 El\u017cbiety Zawackiej. Fundacja gromadzi dokumenty i relacje, organizuje konferencje, wydaje liczne publikacje dokumentuj\u0105ce walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 oraz dzieje wojennej s\u0142u\u017cby kobiet. <\/span><\/p>\n

El\u017cbieta Zawacka, to niezwyk\u0142a posta\u0107. Ju\u017c w czasie wojny wp\u0142yn\u0119\u0142a na Sztab Naczelnego Wodza i przedstawicieli londy\u0144skiego rz\u0105du na uregulowanie prawa kobiet-\u017co\u0142nierzy w Wojsku Polskim. <\/span><\/p>\n

Zwolenniczka zdrowego rozs\u0105dku i jasnych zasad. Nie dzieli\u0142a kobiety na te spod Lenino i na te spod Monte Cassino, te z Gwardii Ludowej i te z Armii Ludowej. Uwa\u017ca\u0142a, \u017ce jednakowe prawa i ho\u0142d nale\u017c\u0105 si\u0119 wszystkim kobietom-\u017co\u0142nierzom walcz\u0105cym o wyzwolenie Ojczyzny. Niezale\u017cnie, na jakich frontach II wojny \u015bwiatowej walczy\u0142y. <\/span><\/p>\n

Og\u0142asza has\u0142o: \u201e<\/span>B\u0105d\u017amy wreszcie wszystkie razem<\/i><\/span>\u201d <\/span>i na jedn\u0105 z organizowanych przez fundacj\u0119 sesji naukowych postanawia zaprosi\u0107 kobiety z armii Berlinga, z zamiarem pogodzenia: ak\u00f3wek (AK) i elwup\u00f3wek (LWP). <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwszy og\u00f3lnopolski zjazd kombatantek zorganizowa\u0142a w 1996 roku w Toruniu. By\u0142a to nieudana sesja, gdy\u017c atmosfera by\u0142a z\u0142a. Ju\u017c od powitania \u201ezawrza\u0142o\u201d mi\u0119dzy paniami z AK i paniami z LWP. Usiad\u0142y osobno, a napis <\/span>\u201eB\u0105d\u017amy wreszcie wszystkie razem<\/i><\/span>\u201d dzieli\u0142 ich, by\u0142 mi\u0119dzy nimi – wspomina Anna Rojewska.<\/span><\/span><\/p>\n

Anna Rojewska, dokumentalistka z Fundacji Genera\u0142 El\u017cbiety Zawackiej, kt\u00f3ra dokumentowa\u0142a \u017cycie by\u0142ych \u017co\u0142nierek: ak\u00f3wek i elwup\u00f3wek. Tak wspomina Iren\u0119 Sudnik, \u017co\u0142nierk\u0119-elwup\u00f3wk\u0119, zaproszon\u0105 na spotkanie do Torunia: <\/span>\u201eNo, wi\u0119c wchodzi Irena w tym mundurze do dworu Artusa, gdzie odbywa si\u0119 zjazd, bardzo przej\u0119ta, szcz\u0119\u015bliwa. Podchodzi do grupy kobiet i z serca pyta: czy mo\u017ce kole\u017canki plater\u00f3wki? A one na to z oburzeniem: \u201ePlater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144!\u201d. Irena posz\u0142a do toalety, rozp\u0142aka\u0142a si\u0119. Chcia\u0142a wraca\u0107, bo czu\u0142a si\u0119 tu bardzo \u017ale\u201d<\/i><\/span>. (<\/span>Cytat z ksi\u0105\u017cki Olgi Wiechnik, pt. Plater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144! \u2026, wyd. WP 2023, str. 267<\/span>).<\/span><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a>

Plater\u00f3wka 1973 r. – pierwszy zlot Plater\u00f3wek, zdj\u0119cie ze zbioru Fundacji Genera\u0142
El\u017cbiety Zawackiej. (\u017ar\u00f3d\u0142o: ksi\u0105\u017cka Olgi Wiechnik, pt. Plater\u00f3wki? Bo\u017ce bro\u0144! \u2026, wyd. WP 2023)<\/p><\/div>\n

\n

Utrwalony przez lata sp\u00f3r o miejsce w dziejach nie pozwoli\u0142 na zasypanie podzia\u0142\u00f3w i niech\u0119ci, ale by\u0142 wa\u017cnym krokiem w jednoczeniu \u015brodowisk kombatanckich kobiet oraz wzbudzaniu zainteresowania niewygodn\u0105 w ka\u017cdym czasie i przemilczan\u0105 przez dziesi\u0119ciolecia, histori\u0105.<\/span><\/p>\n

Elwup\u00f3wki po nieudanej sesji nie zniech\u0119caj\u0105 si\u0119. Do kolejnych zak\u0142adanych w archiwum fundacji teczek trafiaj\u0105 kopie dokument\u00f3w: wycinki prasowe, zdj\u0119cia, ankiety wype\u0142niane przez lata dla Ko\u0142a Kombatantek i ZBoWiD oraz osobiste relacje \u017cyj\u0105cych kobiet-\u017co\u0142nierzy, z II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Kiedy \u201ekomunizm\u201d w Polsce upada (1989 r.), Plater\u00f3wki maj\u0105 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t \u2013 siedemdziesi\u0105t lat. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich na os\u0142od\u0119 \u017cycia ma \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce przyczyni\u0142a si\u0119 do wyzwolenia Polski spod okupacji niemieckiej i odbudowy Kraju.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Wroc\u0142aw, 05.09.1986 r. – trzeci zlot Plater\u00f3wek. Fot. A. Rosnowski. (\u017ar\u00f3d\u0142o: Izba Pami\u0119ci Plater\u00f3wka-W\u0142osie\u0144)<\/p><\/div>\n

\n

SZCZYPTA Z HISTORII GMINY PLATERR\u00d3WKA \u2013 PO 1945 ROKU<\/i><\/span><\/strong><\/p>\n

Do 1945 roku obecne tereny gminy Plater\u00f3wka nale\u017ca\u0142y do Rzeszy Niemieckiej, a po zako\u0144czeniu wojny nast\u0105pi\u0142o w\u0142\u0105czenie tego terytorium do pa\u0144stwa polskiego. Miejscowo\u015bci, kt\u00f3re nosi\u0142y niemieckie nazwy Ober Linda i Nieder Linda otrzyma\u0142y polskie nazwy Lipy G\u00f3rne i Lipy Dolne. Nazwy te funkcjonowa\u0142y do 1947 roku, a nast\u0119pnie zosta\u0142y zmienione na: Zalipie G\u00f3rne i Zalipie Dolne.<\/span><\/p>\n

W styczniu 1962 roku z propozycj\u0105 zmiany nazw miejscowo\u015bci Zalipie G\u00f3rne i Zalipie Dolne na Platerowo wyst\u0105pi\u0142y mieszkanki tych wsi. Wniosek uzasadniono tym, \u017ce na terenie tych miejscowo\u015bci od 1945 roku w zamieszkiwa\u0142y kobiety, kt\u00f3re w czasie II wojny \u015bwiatowej s\u0142u\u017cy\u0142y w 1. Samodzielnym Batalionie Kobiecym im. Emilii Plater. <\/span><\/p>\n

Po zdemobilizowaniu w 1945 r., oko\u0142o 130 kobiet-\u017co\u0142nierzy osiedli\u0142o si\u0119 w tych wsiach, bior\u0105c czynny udzia\u0142 w \u017cyciu swoich miejscowo\u015bci. Wniosek kobiet, zosta\u0142 skierowany do rz\u0105du PRL. Zgodnie z wnioskiem, Prezes Rady Ministr\u00f3w zarz\u0105dzeniem nr 29 z dnia 21 marca 1962 roku, w sprawie zmian nazw niekt\u00f3rych miejscowo\u015bci, zmieni\u0142 brzmienie nazw miejscowo\u015bci: Zalipie Dolne na Plater\u00f3wka i Zalipie G\u00f3rne na Zalipie (Monitor Polski \u2013 rok 1962, nr 28, poz.118). <\/span><\/p>\n

W miejscowej Szkole Podstawowej im. Emilii Plater, utworzono Izb\u0119 Pami\u0119ci Narodowej, po\u015bwi\u0119con\u0105 1. Samodzielnemu Batalionowi Kobiecemu im. Emilii Plater, kt\u00f3r\u0105 na prze\u0142omie roku 2022\/2023 przeniesiono do Gminnej Biblioteki Publicznej w Plater\u00f3wce \u2013 filii we W\u0142osieniu.<\/span><\/p>\n

Niemal w centrum wsi Plater\u00f3wka znajduje si\u0119 pomnik, na g\u0142azie narzutowym umieszczono tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105 z wizerunkiem or\u0142a bez korony o tre\u015bci: PLATER\u00d3WKA \/ BOHATERSKIE KOBIETY \u2013 \u017bO\u0141NIERZE \/ BATALIONU im. EMILII PLATER 1 ARMII WP \/ PRZYWRACA\u0141Y POLSCE PRASTARE \/ ZIEMIE PIASTOWSKIE W WALCE \/ I TRUDZIE DNIA POWSZEDNIEGO \/ 12.X.1987. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Los zdemobilizowanych kobiet-\u017co\u0142nierzy, kt\u00f3re przyby\u0142y na teren dzisiejszej gminy Plater\u00f3wka i tam osiad\u0142y, sta\u0142y si\u0119 kanw\u0105 filmu \u201eRzeczpospolita Babska\u201d \u2013 kultowej komedii obyczajowej, wyre\u017cyserowanej przez Hieronima Przyby\u0142a. Film powsta\u0142 w 1969 roku i opowiada perypetie \u017co\u0142nierek <\/span>1. Dywizji Piechoty im. Tadeusza Ko\u015bciuszki przyby\u0142ych w roku 1945 na \u201eziemie odzyskane\u201d.<\/span><\/p>\n

Andrzej Powidzki
\n<\/b><\/i><\/span>Wroc\u0142aw, 12 pa\u017adziernika 2026 r.<\/span><\/p>\n

PS<\/i>.
\n<\/span>Polecam filmiki przywo\u0142uj\u0105ce \u017co\u0142nierki z Samodzielnego Batalionu Kobiecego im. Emilii Plater.<\/span><\/p>\n

Link1<\/span><\/a><\/p>\n

Link2<\/span><\/a><\/p>\n

\u0179R\u00d3D\u0141A, BIBLIOGRAFIA:
\n<\/span>– Olga Wiechnik \u2013 Plater\u00f3wki? Bro\u0144 Bo\u017ce! Kobiety wojna i po wojnie. Wydawnictwo Pozna\u0144skie 2023;
\n<\/span>– Tomasz Leszkowicz \u2013 Spadkobiercy Mieszka, Ko\u015bciuszki i \u015awierczewskiego. Ludowe WP, jako instytucja polityki pami\u0119ci historycznej. Wyd. IPN 2022;
\n<\/span>– Dominik Czapigo \u2013 Berlingowcy. \u017bo\u0142nierze tragiczni. Wyd. RM 2015;
\n<\/span>– Czes\u0142aw Grzelak, Henryk Sta\u0144czyk, Stefan Zwoli\u0144ski \u2013 Armia Berlinga i \u017bymierskiego. Wojsko Polskie na froncie wschodnim. Wyd. Neriton 2003;
\n<\/span>– Zygmunt Berling \u2013 Wspomnienia, tom I, II i III. Wyd. PDW 1991;
\n<\/span>– Wizyta autora w Izbie Pami\u0119ci w Gminnej Bibliotece w Plater\u00f3wce \u2013 filia W\u0142osie\u0144;
\n<\/span>– pl.wikipedia.org.<\/span><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W dolinie b\u0142otnistej rzeki Mierei, na mocno ufortyfikowanych i silnie obsadzonych wzg\u00f3rzach przez wojsko niemieckie w rejonie wiosek: Po\u0142zuchy i Trygubowa, gdzie mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 prze\u0142amanie niemieckiej obrony przez \u017co\u0142nierzy 1. …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":3738,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[31],"tags":[],"class_list":["post-3728","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-powidzki-andrzej"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3728","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3728"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3728\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3740,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3728\/revisions\/3740"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3738"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}