{"id":53,"date":"2025-02-24T01:16:22","date_gmt":"2025-02-24T00:16:22","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=53"},"modified":"2025-12-28T16:38:45","modified_gmt":"2025-12-28T15:38:45","slug":"miloszow-w-80-rocznice-marszu-smierci-zaplonely-znicze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2025\/02\/24\/miloszow-w-80-rocznice-marszu-smierci-zaplonely-znicze\/","title":{"rendered":"Mi\u0142osz\u00f3w. W 80. rocznic\u0119 marszu \u015bmierci zap\u0142on\u0119\u0142y znicze"},"content":{"rendered":"

W 80. rocznic\u0119 marszu \u015bmierci wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Hartmannsdorf (Mi\u0142osz\u00f3w) do Buchenwaldu, do wsp\u00f3lnej akcji – rajdu samochodowego \u201eZapalmy znicze pami\u0119ci\u201d, Stowarzyszenie \u201eZamek Czocha\u201d z Le\u015bnej zaprosi\u0142o w sobotnie przedpo\u0142udnie 15 lutego br., wszystkich zainteresowanych histori\u0105 II wojny \u015bwiatowej i zachowaniem pami\u0119ci o wydarzeniach z przesz\u0142o\u015bci naszego regionu. <\/strong><\/p>\n

Dat\u0119 wybrano nieprzypadkowo, bo tego w\u0142a\u015bnie dnia – 15 lutego 1945 (wg innych relacji 16 lutego) rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 marsz wi\u0119\u017ani\u00f3w niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen z jego filii Hartmannsdorf (dzisiejszy Mi\u0142osz\u00f3w ko\u0142o Le\u015bnej) do obozu Buchenwald. Marsz ze wzgl\u0119du na tragiczny przebieg nazywany jest marszem \u015bmierci.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Przypomnijmy, \u017ce w czasie II wojny \u015bwiatowej w \u00f3wczesnym Hartmannsdorf w gminie Marklissa od kwietnia 1944 r. mie\u015bci\u0142 si\u0119 ob\u00f3z AL (Arbeitslager) Hartmannsdorf, b\u0119d\u0105cy jedn\u0105 z blisko stu filii (podoboz\u00f3w) obozu koncentracyjnego KL Gross-Rosen. W obozie przebywali g\u0142\u00f3wnie wi\u0119\u017aniowie z Polski, ale tak\u017ce obywatele ZSRR, Czesi, Francuzi a tak\u017ce Niemcy. Wi\u0119\u017aniowie pracowali m.in. przy budowie kompleksu sztolni, dr\u0105\u017conych w skalistym wzg\u00f3rzu w Marklissie, oddalonej ok. 5 km od obozu. Dzi\u015b przypomina o tym tablica pami\u0105tkowa przy jednej ze sztolni w Le\u015bnej. Prace w le\u015bnia\u0144skich sztolniach nigdy nie zosta\u0142y uko\u0144czone. Wi\u0119\u017aniowie pracowali r\u00f3wnie\u017c w pobliskich zak\u0142adach, dostosowanych na potrzeby przemys\u0142u zbrojeniowego III Rzeszy, g\u0142\u00f3wnie lotnictwa.<\/p>\n

W po\u0142owie lutego 1945 r., z zwi\u0105zku ze zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 frontem, nast\u0105pi\u0142a pospieszna ewakuacja obozu. Z ponad 1000 wi\u0119\u017ani\u00f3w (w zale\u017cno\u015bci od relacji podawane s\u0105\u00a0 r\u00f3\u017cne liczby 600-1200), kt\u00f3rzy wyszli z Hartmannsdorfu w marszu \u015bmierci, kt\u00f3rego celem by\u0142 ob\u00f3z koncentracyjny KL Buchenwald, po blisko miesi\u0105cu wyniszczaj\u0105cego marszu dnia 12.03.1945 roku dotar\u0142o zaledwie 399 wi\u0119\u017ani\u00f3w. W Archiwum Gedenkst\u00e4tte Buchenwald zachowa\u0142y si\u0119 wykazy wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 \u00a0przej\u015b\u0107 marsz \u015bmierci. Jak wspomina\u0142 jeden z nich, Roman Gierka, w Buchenwaldzie zap\u0119dzono wi\u0119\u017ani\u00f3w do \u0142a\u017ani a po k\u0105pieli ka\u017cdy z nich stawa\u0142 przed \u201eszrajberem\u201d, obozowym pisarzem, kt\u00f3ry r\u0119cznie spisywa\u0142 kolejne osoby. Ka\u017cdy musia\u0142 poda\u0107 \u00a0numer obozowy (tu nadawano nowy), swoje imi\u0119 i nazwisko, narodowo\u015b\u0107, dat\u0119 urodzenia oraz zaw\u00f3d. Niezw\u0142ocznie owa \u201er\u0119czna\u201d lista zosta\u0142a przepisana na maszynie. A ta zachowa\u0142a si\u0119 do dzi\u015b. Obecnie wznowiona ksi\u0105\u017cka pt. \u201eArbeitslager Hartmannsdorf. Zapomniana filia KL Gross-Rosen\u201d<\/em> autorstwa Janusza Skowro\u0144skiego i Doroty Suli, zawiera pe\u0142n\u0105 \u201emaszynow\u0105\u201d list\u0119 wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy prze\u017cyli marsz \u015bmierci. Inne, d\u0142ugotrwa\u0142e poszukiwania pozwoli\u0142y odpowiedzie\u0107 na pytanie, kt\u00f3r\u0119dy szli wi\u0119\u017aniowie do Buchenwaldu. Wsp\u00f3\u0142praca z niemieckimi wolontariuszami z Gedenkst\u00e4tte Buchenwald, doprowadzi\u0142a do odnalezienia bardzo cennego dokumentu. To relacja niemieckiego wi\u0119\u017ania, 44-letniego \u015blusarza Otto Laucknera, kt\u00f3ry przeszed\u0142 ca\u0142\u0105 tras\u0119 i zapami\u0119ta\u0142 mijane miejscowo\u015bci. By\u0142o mu o tyle \u0142atwiej, \u017ce pochodzi\u0142 w miejscowo\u015bci Riesa nad \u0141ab\u0105, niedaleko Mi\u015bni i Drezna, obok kt\u00f3rych wi\u00f3d\u0142 marsz \u015bmierci. Spisana ju\u017c w dwa lata po wojnie relacja Laucknera, trafi\u0142a do \u00f3wczesnego Sekretariatu \u00a0Obozowego Komitetu Buchenwaldzkiego w Berlinie. Zaprezentowano j\u0105 w ksi\u0105\u017cce. Tras\u0119 potwierdzali w swoich relacjach inni wi\u0119\u017aniowie, m.in. Roman Gierka, Albert A. Paw\u0142owicz (obaj przeszli ca\u0142\u0105 tras\u0119) czy Adam Tadeusz Troskola\u0144ski (ostatecznie dotar\u0142 do Rychnova ko\u0142o Liberca, gdzie skierowano go do innych prac).<\/p>\n

\"\"

Przy pomniku harcerze 15 DH Lipczanie z Plater\u00f3wki zawsze s\u0105 obecni<\/p><\/div>\n

\"\"

Janusz Skowro\u0144ski, prezes Stowarzyszenia \u201eZamek Czocha\u201d wprowadzi\u0142 w histori\u0119 obozu Hartmannsdorf i przebieg marszu \u015bmierci<\/p><\/div>\n

\"\"

Mi\u0142osz\u00f3w. Rozpocz\u0119cie rajdu<\/p><\/div>\n

Rocznicowy rajd rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 przy pomniku w Mi\u0142oszowie, po\u015bwi\u0119conym wi\u0119\u017aniom obozu. Tu zapalono pierwsze znicze. \u00a0W 2016 roku Stowarzyszenie \u201eZamek Czocha\u201d doprowadzi\u0142o utworzenia tu miejsca pami\u0119ci. Pomnik jest efektem zwyci\u0119skiego dla stowarzyszenia konkursu \u201eTu mieszkam, tu zmieniam\u201d zorganizowanego przez Fundacj\u0119 Bankow\u0105 BZ WBK. W obecno\u015bci w\u0142adz Le\u015bnej (zast\u0119pcy burmistrza Marcina Mireckiego, przewodnicz\u0105cego Rady Waltera Straszaka i radnej z Mi\u0142oszowa Sylwii St\u0119pniak-Czeszek) ods\u0142oni\u0119to pierwsz\u0105 z trzech tablic informuj\u0105cych o marszu \u015bmierci.<\/p>\n

\"\"

Andrzej Gierka, syn Romana, ostatniego wi\u0119\u017ania Hartmannsdorfu przyjecha\u0142 a\u017c z Wielkopolski. Za nim wiceburmistrz Le\u015bnej Marcin Mirecki (z prawej) i Walter Straszak, przewodnicz\u0105cy Rady Miejskiej Le\u015bnej.<\/p><\/div>\n

\"\"

Specjalne podzi\u0119kowania dla pa\u0144 z Mi\u0142oszowa \u2013 Alicji Krzak (2 z prawej) i radnej Sylwii St\u0119pniak-Czeszek (3) za przygotowania do uroczysto\u015bci i wzbogacenie miejsca pami\u0119ci o tablic\u0119 informacyjn\u0105 przy pomniku<\/p><\/div>\n

\"\"

Mi\u0142osz\u00f3w. Ods\u0142oni\u0119cie tablicy z opisem marszu \u015bmierci.<\/p><\/div>\n

Tablica jest zas\u0142ug\u0105 \u00a0stara\u0144 \u00a0spo\u0142eczno\u015bci Mi\u0142oszowa. Na ca\u0142ej trasie rajdu towarzyszyli nam panowie Andrzej i Wiktor Gierka, syn i wnuk Romana, ostatniego wi\u0119\u017ania obozu Hartmannsdorf. Rodzina wi\u0119\u017ania przyby\u0142a na rajd a\u017c z Wielkopolski. Roman Gierka zmar\u0142 w 2020 roku, do\u017cywszy 100 lat. \u00a0W swoich wspomnieniach przekaza\u0142, \u017ce z Hartmannsdorfu wi\u0119\u017aniowie dotarli do ma\u0142ego miasteczka Seidenberg, gdzie w obiekcie Hitlerjugend a cz\u0119\u015b\u0107 w pobliskiej stodole sp\u0119dzili pierwsz\u0105 noc. Seidenberg to dzisiejszy Zawid\u00f3w. Spod mi\u0142oszowskiego pomnika udali\u015bmy si\u0119 Zawidowa \u00a0kilkoma samochodami. Tam, w pobli\u017cu cmentarza, oczekiwali na nas Agnieszka Roczon z Urz\u0119du Miasta Zawid\u00f3w i miejscowy regionalista Leszek Bogacz. Obejrzeli\u015bmy miejsce, gdzie dawniej sta\u0142o niemieckie schronisko m\u0142odzie\u017cowe, wybudowane i oddane do u\u017cytku w marcu 1939 roku, z przeznaczeniem dla organizacji Hitlerjugend. Tu\u017c po wojnie obiekt ten zosta\u0142 ca\u0142kowicie zniszczony przez przyby\u0142e do miasteczka wojska radzieckie. Mogli\u015bmy ogl\u0105da\u0107 tylko fragmenty jego ruin, poro\u015bni\u0119te krzakami i przysypane \u015bniegiem. Na pobliskim cmentarzu, pami\u0119taj\u0105c o wi\u0119\u017aniach, \u00a0zapalono pod krzy\u017cem kolejne znicze. Niewykluczone, \u017ce w Zawidowie stanie niebawem kolejna z tablic, dokumentuj\u0105ca marsz \u015bmierci wi\u0119\u017ani\u00f3w w 1945 roku.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"

Zawid\u00f3w. Miejsce, dok\u0105d pierwszego dnia marszu dotarli wi\u0119\u017aniowie z Hartmannsdorfu. \u015anieg przysypa\u0142 ruiny po Hitlerjugend-Heim. Obiekt zniszczono tu\u017c po zako\u0144czeniu wojny.<\/p><\/div>\n

\"\"

Kolejne znicze zapalono pod krzy\u017cem na zawidowskim cmentarzu.<\/p><\/div>\n

\"\"

Sieniawka (w\u00f3wczas Klein-Sch\u00f6nau) \u2013 wjazd do dawnego kompleksu Zittwerke AG.<\/p><\/div>\n

\"\"

Plan obozu Zittwerke AG (og\u00f3lna powierzchnia \u2013 28 ha)<\/p><\/div>\n

\"\"

Pod pomnikiem pami\u0119ci wi\u0119\u017ani\u00f3w Gross-Rosen uczestnicy rajdu zapalili kolejne znicze.<\/p><\/div>\n

\"\"

Dwuj\u0119zyczna tablica na pomniku w Sieniawce.<\/p><\/div>\n

Z Zawidowa udali\u015bmy si\u0119 do Sieniawki, podczas wojny nosz\u0105cej nazw\u0119 Klein-Sch\u00f6nau. To tu, na wschodnich przedmie\u015bciach Zittau zlokalizowano do ko\u0144ca wojny kompleks obozowo-produkcyjny \u00a0Zittwerke AG. W Sieniawce oczekiwali na nas kolejni regionali\u015bci. Tym razem z \u0141u\u017cyckiej Grupy Poszukiwawczej, z Janem Witkiem na czele, kt\u00f3ry oprowadzi\u0142 po kompleksie. Stowarzyszenie \u0141GP od lat zajmuje si\u0119 badaniem wojennej przesz\u0142o\u015bci Sieniawki. Pod pomnikiem, powsta\u0142ym w 2017 roku, zapalono kolejne znicze. A potem zwiedzili\u015bmy piwnice dw\u00f3ch budynk\u00f3w Zittwerke, ze sto\u0142ami do sekcji zw\u0142ok i anatomicznego preparowania organ\u00f3w. Na uczestnikach zrobi\u0142o to du\u017ce wra\u017cenie, bo – jak wykazuj\u0105 najnowsze ustalenia – w obozie tym m\u00f3g\u0142\u00a0 kontynuowa\u0107 swoje zbrodnicze eksperymenty sam Josef Mengele, okrutny lekarz-kat z Auschwitz. Kiedy kilka lat temu na zaproszenie \u0141GP przyby\u0142 do Sieniawki prof. Andrzej Kulig, syn wi\u0119\u017ania-lekarza z Hartmannsdorfu, Zygmunta Kuliga. Obejrza\u0142 to miejsce, gdzie ojca zasta\u0142 koniec wojny. \u00a0Andrzej Kulig, uznany profesor medycyny, patomorfolog, p\u00f3\u017aniej sporz\u0105dzi\u0142 opini\u0119 o tym, co\u00a0 ujrza\u0142 w Sieniawce. Z uwagi na jej znaczenie, warto przytoczy\u0107 j\u0105 w ca\u0142o\u015bci:<\/p>\n

\"\"

Piwnice Sieniawki wci\u0105\u017c kryj\u0105 tajemnice. Tu podczas wojny preparowano ludzkie organy.<\/p><\/div>\n

W czasie mojego pobytu w piwnicach\u00a0 by\u0142ych koszar wojskowych w Sieniawce mia\u0142em mo\u017cno\u015b\u0107 dok\u0142adnego obejrzenia betonowych sto\u0142\u00f3w opartych na szerokiej prostok\u0105tnej pionowej podstawie. By\u0142y to dwa rodzaje sto\u0142\u00f3w. Pierwsze dwa odpowiadaj\u0105 budowie typowych sto\u0142\u00f3w sekcyjnych, kt\u00f3re zosta\u0142y cz\u0119\u015bciowo zmodyfikowane na pocz\u0105tku lat 70. Posiadaj\u0105 zewn\u0119trzne doprowadzenie wody i centralny odp\u0142yw. Sto\u0142y zmodyfikowano pokrywaj\u0105c powierzchni\u0119\u00a0 p\u0142ytkami ceramicznymi, kt\u00f3re doklejono do poprzedniej p\u0142aszczyzny betonowej.\u00a0 Jak mnie poinformowano, na sto\u0142ach tych wykonywano po wojnie sekcje zw\u0142ok os\u00f3b zmar\u0142ych w szpitalu psychiatrycznym, mieszcz\u0105cym si\u0119 w cz\u0119\u015bci dawnych koszar. Niezale\u017cnie od sali sekcyjnej korespondowa\u0142o z ni\u0105 zaplecze zwyk\u0142e dla prosektori\u00f3w, obecnie bez typowego sprz\u0119tu. <\/em><\/p>\n

W innym pomieszczeniu pokazano mi kolejne dwa sto\u0142y o innej konstrukcji oraz znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 w naro\u017cnej cz\u0119\u015bci pomieszczenia betonow\u0105 kad\u017a – zbiornik.\u00a0 Kszta\u0142t sto\u0142\u00f3w jest\u00a0 prostok\u0105tny, jednak brzegi by\u0142y wysokie, sko\u015bnie opadaj\u0105ce w kierunku dna tworz\u0105c struktury trapezoidalne. W dnie znajdowa\u0142 si\u0119 odp\u0142yw wody do kanalizacji. W brze\u017cnych cz\u0119\u015bciach pozosta\u0142y elementy metalowych rur,<\/em> prawdopodobnie doprowadzaj\u0105cych wod\u0119 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 do wyp\u0142ukiwania tre\u015bci (krew, skrzepy, p\u0142yny, nieczysto\u015bci) w czasie preparowania. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 sto\u0142\u00f3w to 25 cm, wysoko\u015b\u0107 84-85 cm, szeroko\u015b\u0107 od korony to 56 cm, szeroko\u015b\u0107 ca\u0142kowita to 1,15 m, d\u0142ugo\u015b\u0107 3,10 m, \u0142o\u017ce sto\u0142u\u00a0 – 2,50 m. W mojej opinii sto\u0142y te przeznaczone by\u0142y do wypreparowywania blok\u00f3w anatomicznych narz\u0105d\u00f3w przeznaczonych do dalszych\u00a0 szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 <\/em>\u00a0np. wad\u00a0 rozwojowych, zmian po przeprowadzonych wcze\u015bniej zabiegach chirurgicznych itp. <\/em>Z przekaz\u00f3w mojego ojca lekarza, dra Zygmunta Kuliga, kt\u00f3ry by\u0142 wi\u0119\u017aniem tego obozu pami\u0119tam, i\u017c opowiada\u0142 mi, \u017ce niekt\u00f3rzy niemieccy lekarze (m.in. dr Mengele) byli zainteresowani tymi badaniami, o czym dowiadywa\u0142 si\u0119 od innych wi\u0119\u017ani\u00f3w. Wypreparowywane bloki narz\u0105dowe by\u0142y prawdopodobnie utrwalane w opisanym\u00a0 wy\u017cej zbiorniku w roztworze formaliny, a nast\u0119pnie w p\u0142ynie Keiserlinga. Wykonywano z nich preparaty anatomiczne. Preparaty w s\u0142ojach by\u0142y prawdopodobnie przekazywane do medycznych o\u015brodk\u00f3w akademickich w Niemczech jako przedmiot bada\u0144 czy pomocy naukowych. Czas, jaki up\u0142yn\u0105\u0142 od zako\u0144czenia wojny w du\u017cym stopniu naruszy\u0142 stan tych pomieszcze\u0144, jednak ich aktualny stan jest zadowalaj\u0105cy do szczeg\u00f3\u0142owego opisu, zw\u0142aszcza \u017ce pomieszczenia te nie by\u0142y przedmiotem \u201eposzukiwa\u0144\u201d przez osoby niepowo\u0142ane.\u00a0 Jestem specjalist\u0105 patomorfologiem o ponad 60-letnim do\u015bwiadczeniu, dlatego znaj\u0105c zaplecza licznych prosektori\u00f3w w kraju i za granic\u0105, czuj\u0119 si\u0119 upowa\u017cniony do snucia powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144. W aktualnym stanie nauk medycznych nie obrazuje si\u0119 zmian narz\u0105dowych w postaci preparat\u00f3w anatomicznych, st\u0105d zaplecza zak\u0142ad\u00f3w anatomii prawid\u0142owej czy patologicznej praktycznie zosta\u0142y zlikwidowane.<\/em><\/p>\n

\u0141u\u017cycka Grupa Poszukiwawcza zbiera relacje \u015bwiadk\u00f3w (m.in. z W\u0119gier, Czech czy Izraela) o tym, co dzia\u0142o si\u0119 w Zittwerke. Uczestniczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c w realizacji wstrz\u0105saj\u0105cego dokumentu filmowego pt. \u201eMury M\u00f3wi\u0105\u201d (dost\u0119pnego w internecie) o obozie.<\/p>\n

\"\"

Podzi\u0119kowania od komandora rajdu Janusza Skowro\u0144skiego dla pani Edyty Dziedziny, so\u0142tys Sieniawki za go\u015bcin\u0119, kaw\u0119 i herbat\u0119.<\/p><\/div>\n

Do sieniawskiej \u015bwietlicy na kaw\u0119 i herbat\u0119 zaprosi\u0142a uczestnik\u00f3w rajdu Edyta Dziedzina, so\u0142tys Sieniawki. By\u0142a okazja do rozm\u00f3w i przedstawienia najnowszych ustale\u0144 z historii tego miejsca. Powr\u00f3t do Le\u015bnej przebiega\u0142 przez Bogatyni\u0119, czeski Frydlant i Zawid\u00f3w. Dlaczego wybrali\u015bmy drog\u0119 powrotn\u0105 przez Frydlant?\u00a0 Ot\u00f3\u017c, wi\u0119\u017aniowie chorzy, s\u0142abi i niezdolni do marszu, kt\u00f3rzy nie wyszli z ca\u0142\u0105 grup\u0105 w kierunku Buchenwaldu, nadal pozostawali jeszcze przesz\u0142o miesi\u0105c w obozie Hartmannsdorf. W\u015br\u00f3d nich wi\u0119zie\u0144 Zdzis\u0142aw Molenda, kt\u00f3ry tak wspomina\u0142:<\/p>\n

W mro\u017any poranek 19 marca 1945 roku podjecha\u0142 pod ob\u00f3z ci\u0105gnik z dwiema przyczepami, na kt\u00f3re za\u0142adowali\u015bmy pozosta\u0142ych przy \u017cyciu wi\u0119\u017ani\u00f3w.\u00a0 Kilku chorych wi\u0119\u017ani\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zdo\u0142ali utrzyma\u0107 si\u0119 na nogach, esesmani zastrzelili pod rewirem. Droga wiod\u0142a przez Frydlant do Zittau. Podr\u00f3\u017c trwa\u0142a ca\u0142y dzie\u0144. W drodze zmar\u0142o trzech wi\u0119\u017ani\u00f3w. <\/em><\/p>\n

\"\"

Arndt Bretschneider, niemiecki dziennikarz z Zittau, podzieli\u0142 si\u0119 wiedz\u0105 o historii obiektu Zittwerke.<\/p><\/div>\n

Z zachowanych relacji o tamtych wydarzeniach szczeg\u00f3lnie cenna jest Henryka Cupia\u0142a. M\u0142ody Polak pracowa\u0142 od 1940 roku w Hartmannsdorfie jako robotnik przymusowy, na gospodarstwie u Paula Schreidera. Pewnego dnia Schreider otrzyma\u0142 rozkaz, aby na rano dostarczy\u0107 do obozu traktor z dwiema przyczepami. Gospodarz\u00a0 i 16-letni Polak musieli wykona\u0107 zadanie. Henryk Cupia\u0142 wspomina\u0142: Wi\u0119\u017aniowie wygl\u0105dali \u017ca\u0142o\u015bnie. Byli chudzi, wyn\u0119dzniali, wielu dowlok\u0142o si\u0119 do przyczep dzi\u0119ki pomocy wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w. Gdy za\u0142adowano wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w i kilku pozosta\u0142ych tu wartownik\u00f3w, ci\u0105gnik bardzo wolno ruszy\u0142 w kierunku dawnej granicy czechos\u0142owacko-niemieckiej. Specjalnie dla nich otwarto t\u0119 granic\u0119, cho\u0107 jeszcze kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej je\u017adzi\u0142 t\u0119dy kursowy autobus Lauban-Drezno. Ca\u0142y dzie\u0144 jechali\u015bmy z tymi wi\u0119\u017aniami do Zittau, przez Frydlant. Z jedn\u0105 przerw\u0105 po drodze. Chyba trzech wi\u0119\u017ani\u00f3w dojecha\u0142o martwych. Ju\u017c w Hartmannsdorfie ledwo trzymali si\u0119 na nogach. <\/em><\/p>\n

Dopiero nast\u0119pnego dnia Schreider i Cupia\u0142 powr\u00f3cili t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 do Hartmannsdorf. Henryk Cupia\u0142 po wojnie powr\u00f3ci\u0142 do polskiego ju\u017c Mi\u0142oszowa, gdzie mieszka\u0142 do ko\u0144ca \u017cycia. Wi\u0119zie\u0144 Zdzis\u0142aw Molenda po latach wyda\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eTylem zapami\u0119ta\u0142\u201d, w kt\u00f3rej zawar\u0142 swoje wspomnienia z tamtego czasu:<\/p>\n

To, co ujrza\u0142em po przybyciu w dniu 19 marca 1945 roku do obozu w Zittau, przechodzi\u0142o wszelkie ludzkie wyobra\u017cenia. By\u0142o to prawdziwe dno piek\u0142a na ziemi. W obozie pozostawali \u017bydzi, pochodz\u0105cy przewa\u017cnie z W\u0119gier. Sami esesmani m\u00f3wili o obozie Vernichtungslager (ob\u00f3z zag\u0142ady). Wi\u0119\u017aniowie byli zatrudnieni przy produkcji samolot\u00f3w bojowych. By\u0142y to trzysilnikowe samoloty typu Junkers 52, wykorzystywane przez Niemc\u00f3w do cel\u00f3w transportowych. Zastali\u015bmy w obozie straszliwe warunki. Praca w zak\u0142adach usta\u0142a. Wychudzeni \u017bydzi nie mogli porusza\u0107 si\u0119 o w\u0142asnych silach, zalegali cele o cementowych posadzkach, pokrytych garstkami we\u0142ny drzewnej, przesi\u0105kni\u0119tej ka\u0142em i moczem. W obozie grasowa\u0142y: czerwonka, gru\u017alica, flegmona, szkorbut a nawet tyfus. Ca\u0142y ob\u00f3z by\u0142 jak gdyby ogromnym rewirem a raczej umieralni\u0105. Doktor-wi\u0119zie\u0144 Zygmunt Kulig zabra\u0142 si\u0119 natychmiast z ca\u0142\u0105 energi\u0105 do ul\u017cenia chorym w ich straszliwej doli. Wspierali\u015bmy go z W\u0142adkiem Ko\u0142\u0142\u0105tajem <\/em>[drugim wi\u0119\u017aniem \u2013 przyp. autora] \u00a0na ile pozwala\u0142y nasze w\u0105t\u0142e si\u0142y. Pomagali\u015bmy przy opatrunkach, rozdzielali\u015bmy chorym na szkorbut mikstur\u0119, kt\u00f3r\u0105 dr Zygmunt przygotowywa\u0142 z wywaru pokrzyw. W pierwszym okresie pobytu w obozie ratowali\u015bmy si\u0119 przed \u015bmierci\u0105 g\u0142odow\u0105 zapasami suchar\u00f3w, kt\u00f3re przezornie przygotowali\u015bmy w obozie Hartmannsdorf. <\/em><\/p>\n

Wyja\u015bni\u0107 nale\u017cy, \u017ce miejscem, dok\u0105d dotarli wi\u0119\u017aniowie, nie by\u0142o miasto Zittau – jak sami pisali p\u00f3\u017aniej w relacjach, sugeruj\u0105c si\u0119 nazw\u0105 zak\u0142ad\u00f3w Zittwerke AG – a jego wschodnie przedmie\u015bcia (Klein-Sch\u00f6nau, dzisiejsza Sieniawka). Po wojnie Nysa \u0141u\u017cycka staj\u0105c si\u0119 rzek\u0105 graniczn\u0105, skutecznie na wiele lat oddzieli\u0142a nie tylko Zittau od zak\u0142ad\u00f3w Zittwerke ale i pami\u0119\u0107 o obozowym dramacie. Dopiero badania historyczne i docieranie do \u015bwiadk\u00f3w tamtych wydarze\u0144, g\u0142\u00f3wnie przez \u0141u\u017cyck\u0105 Grup\u0119 Poszukiwawcz\u0105, pozwoli\u0142o na weryfikacj\u0119 wielu wojennych wydarze\u0144.<\/p>\n

P\u00f3\u017anym popo\u0142udniem uczestnicy rajdu powr\u00f3cili do Le\u015bnej, aby pod sztolniami przy drodze do \u015awiecia\u00a0 zapali\u0107 ostatnie znicze pami\u0119ci i zako\u0144czy\u0107 rajd. Wzi\u0119\u0142o w nim udzia\u0142 – jak przeliczyli\u015bmy – blisko 40\u00a0 os\u00f3b. Pojawiali si\u0119 oni w r\u00f3\u017cnych miejscach, bowiem nie wszyscy – z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w – przejechali ca\u0142\u0105 tras\u0119. W tym dniu zaapelowali\u015bmy do mieszka\u0144c\u00f3w Mi\u0142oszowa i Sieniawki, aby na czas, kiedy 80 lat temu odbywa\u0142 si\u0119 marsz \u015bmierci, pod pomnikami ca\u0142y p\u0142on\u0119\u0142y znicze.<\/p>\n

\"\"

Rajd zako\u0144czono zapaleniem zniczy przy le\u015bnia\u0144skich sztolniach.<\/p><\/div>\n

Nasz rajd samochodowy by\u0142 mo\u017cliwy dzi\u0119ki wsparciu finansowemu burmistrza Le\u015bnej Szymona Surmacza, kt\u00f3ry wydarzenie to obj\u0105\u0142 honorowym patronatem.<\/p>\n

tekst: Janusz Skowro\u0144ski<\/strong><\/p>\n

zdj\u0119cia: Jan Ga\u0142us <\/strong><\/p>\n

Bie\u017c\u0105ce informacje o dzia\u0142alno\u015bci Stowarzyszenia \u201eZamek Czocha\u201d mo\u017cna \u015bledzi\u0107 w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych (strona na facebooku). Osoby ch\u0119tne do w\u0142\u0105czenia si\u0119 do naszych dzia\u0142a\u0144 lub ich wsparcia mog\u0105 kontaktowa\u0107 si\u0119 z cz\u0142onkami zarz\u0105du: <\/span><\/em>Januszem Skowro\u0144skim (693177007, loginfo@go2.pl<\/a>), Stanis\u0142awem Napiera\u0142\u0105 (606261050, napieralas@wp.pl<\/a>) lub Mart\u0105 R\u0119dzi\u0105 (604927300,\u00a0 redziam123@o2.pl<\/a>)<\/span><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W 80. rocznic\u0119 marszu \u015bmierci wi\u0119\u017ani\u00f3w obozu Hartmannsdorf (Mi\u0142osz\u00f3w) do Buchenwaldu, do wsp\u00f3lnej akcji – rajdu samochodowego \u201eZapalmy znicze pami\u0119ci\u201d, Stowarzyszenie \u201eZamek Czocha\u201d z Le\u015bnej zaprosi\u0142o w sobotnie przedpo\u0142udnie 15 …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":37,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,40,4],"tags":[],"class_list":["post-53","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-skowronski-janusz","category-wydarzenia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/53","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=53"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/53\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":55,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/53\/revisions\/55"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/37"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=53"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=53"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=53"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}