{"id":641,"date":"2025-06-03T19:54:22","date_gmt":"2025-06-03T17:54:22","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=641"},"modified":"2025-12-29T17:44:47","modified_gmt":"2025-12-29T16:44:47","slug":"39-spacer-historyczno-krajoznawczy-do-jelfy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2025\/06\/03\/39-spacer-historyczno-krajoznawczy-do-jelfy\/","title":{"rendered":"39. spacer historyczno-krajoznawczy do Jelfy"},"content":{"rendered":"

21.05.2025 roku zaprosi\u0142em ch\u0119tnych na kolejny spacer historyczno-krajoznawczy, kt\u00f3rego tematem by\u0142o zio\u0142olecznictwo i produkcja lek\u00f3w.\u00a0<\/span>Tym razem w Muzeum Karkonoskim gdzie odby\u0142a si\u0119 pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 spaceru przywita\u0142a nas dyrektor pani Julita Zaprucka. Spotkali\u015bmy si\u0119 przy szafie laboranta by wys\u0142ucha\u0107 wyk\u0142adu pt. \u201eKr\u00f3tka historia karpackich laborant\u00f3w\u201d przygotowanego przez kierownika Dzia\u0142u Etnologii MK pani\u0105 Katarzyn\u0119 Szafra\u0144sk\u0105. <\/span><\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

Na wst\u0119pie prelegentka przypomnia\u0142a, \u017ce Karpacz nazywano dawniej miastem aptek. Zwi\u0105zane to by\u0142o z faktem dzia\u0142alno\u015bci tutaj zielarzy popularnie nazywanych laborantami. Zajmowali si\u0119 oni pozyskiwaniem zi\u00f3\u0142 do przygotowywania lek\u00f3w na r\u00f3\u017cne schorzenia. Ale nie tylko. Dzi\u0119ki stosowaniu destylacji wytwarzali r\u00f3\u017cnego rodzaju ma\u015bci czy nalewki. Wszystkie te wyroby by\u0142y pakowane w ozdobne opakowania i sprzedawane na jarmarkach. Mo\u017cna je by\u0142o tak\u017ce naby\u0107 bezpo\u015brednio w domach mistrz\u00f3w laboranckich. Trzeba wiedzie\u0107, \u017ce wszystkie te wyroby s\u0142u\u017cy\u0142y nie tylko ludziom ale przede wszystkim zwierz\u0119tom gospodarczym, kt\u00f3re tak samo jak ludzie chorowa\u0142y na r\u00f3\u017cne schorzenia. Poniewa\u017c laboranci doskonale znali si\u0119 na zio\u0142ach wiedzieli kt\u00f3re na co stosowa\u0107. By\u0142o to istotne, gdy\u017c niekt\u00f3re zio\u0142a mog\u0142y bardziej zaszkodzi\u0107 jak pom\u00f3c. I odwrotnie. Wiele truj\u0105cych zi\u00f3\u0142 mo\u017cna by\u0142o stosowa\u0107 jako lekarstwa. Polega\u0142o to tylko na podawaniu odpowiedniej ich dawki. <\/span><\/p>\n

Pani Katarzyna przypomnia\u0142a, ze pierwszymi, kt\u00f3rzy stosowali zio\u0142olecznictwo byli Joannici, kt\u00f3rzy otrzymali ziemie w dzisiejszym Malinniku. To oni w\u015br\u00f3d swoich dzia\u0142a\u0144 mieli opiek\u0119 nad chorymi dlatego cz\u0119sto m\u00f3wiono o nich jako o zakonie szpitalnik\u00f3w. Wykorzystywali oni nie tylko zio\u0142a ale tak\u017ce r\u00f3\u017cnego rodzaju minera\u0142y. <\/span><\/p>\n

Osoby zajmuj\u0105ce si\u0119 wykorzystywaniem zi\u00f3\u0142 poznawszy ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci cz\u0119sto zak\u0142adali ogr\u00f3dki, w kt\u00f3rych sadzili takie zio\u0142a. Pozwala\u0142o to na zwi\u0119kszenie zysk\u00f3w. Gdy pojawili si\u0119 lekarze wykorzystuj\u0105cy do leczenia leki produkowane w spos\u00f3b przemys\u0142owy, po pocz\u0105tkowym okresie nie wchodzenia sobie w drog\u0119, postanowili usun\u0105\u0107 konkurencj\u0119. I wcale nie chodzi\u0142o tu o pacjent\u00f3w. Prawda by\u0142a taka, \u017ce leki zio\u0142owe cho\u0107 ich dzia\u0142anie by\u0142o nieco wolniejsze przynosi\u0142y pozytywne efekty, natomiast lekarze stosuj\u0105cy leki chemiczne mieli bardzo du\u017cy odsetek zej\u015b\u0107 pacjent\u00f3w. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

Lekarze doprowadzili do ustanowienia przez kr\u00f3la pruskiego ogranicze\u0144 dzia\u0142alno\u015bci dla laborant\u00f3w. Najpierw ograniczono ich ilo\u015b\u0107 do 30 os\u00f3b co skutkowa\u0142o tym, \u017ce ka\u017cdy kto zda\u0142 egzamin m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 dopiero po \u015bmierci kt\u00f3rego\u015b z laborant\u00f3w. P\u00f3\u017aniej ograniczano im ilo\u015b\u0107 medykament\u00f3w, kt\u00f3re mogli wytwarza\u0107, a nast\u0119pnie ograniczono materia\u0142y z kt\u00f3rych mogli je produkowa\u0107. Doprowadzi\u0142o to w ko\u0144cu do likwidacji dzia\u0142alno\u015bci zwi\u0105zanej z zio\u0142olecznictwem. Ostatni laborant dzia\u0142aj\u0105cy w Karpaczu Ernst August Z\u00f6lfel zmar\u0142 w 1884 roku. <\/span><\/p>\n

Po tak ciekawym wyk\u0142adzie udali\u015bmy si\u0119 do Jeleniog\u00f3rskich Zak\u0142ad\u00f3w Farmaceutycznych gdzie poznali\u015bmy histori\u0119 produkcji lek\u00f3w w naszym mie\u015bcie. Jak si\u0119 okazuje Jelfa nie od razu by\u0142a zak\u0142adem jednolitym usytuowanym przy ulicy Wincentego Pola. Na pocz\u0105tku by\u0142y to trzy odr\u0119bne zak\u0142ady dzia\u0142aj\u0105ce jeszcze przed 1945 roku. Po 1945 roku zosta\u0142y one przej\u0119te przez pa\u0144stwo polskie i dzia\u0142a\u0142y jako \u201eFarmabit\u201d (Pa\u0144stwowa Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna) w \u0141omnicy, Pa\u0144stwowa Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna w Jeleniej G\u00f3rze oraz Labopharma (Pa\u0144stwowa Fabryka Chemiczno-Farmaceutyczna) w Piotrowicach (Piechowicach).<\/span><\/p>\n

Pharmabit zosta\u0142 za\u0142o\u017cony w 1924 roku i opr\u00f3cz produkcji lek\u00f3w weterynaryjnych wytwarza\u0142 tak\u017ce masy bitumiczne. Labopharma zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w 1897 roku w Berlinie, a w 1943 roku wskutek du\u017cych zniszcze\u0144 spowodowanych nalotami na miasto zosta\u0142a przeniesiona do Piechowic, natomiast w 1946 roku do Jeleniej G\u00f3ry. Firma Ernest Scheurich zosta\u0142a za\u0142o\u017cona w 1924 roku w Jeleniej G\u00f3rze przy dzisiejszej ulicy Osiedle Robotnicze.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

Oficjalnie za dat\u0119 powstania Jeleniog\u00f3rskich Zak\u0142ad\u00f3w Farmaceutycznych przyjmuje si\u0119 rok 1945. Do dzisiaj wspominany jest jeden z pierwszych dyrektor\u00f3w pan Henryk Konar dzi\u0119ki kt\u00f3remu zak\u0142ady w okresie powojennym nie zosta\u0142y rozszabrowane i zacz\u0119\u0142y si\u0119 rozwija\u0107. Na przestrzeni ostatnich dekad zak\u0142ad stawa\u0142 si\u0119 coraz nowocze\u015bniejszy. Z wa\u017cniejszych dokona\u0144 warto wymieni\u0107 wykonanie instalacji odsiarczania kot\u0142owni, oddanie do u\u017cytku nowoczesnego wydzia\u0142u ma\u015bci, modernizacj\u0119 i przebudow\u0119 obiekt\u00f3w produkcyjnych i magazynowych, wdro\u017cenie standard\u00f3w GLP oraz zintegrowanego systemu informatycznego, uzyskanie akceptacji ameryka\u0144skiej Agencji \u017bywno\u015bci i Lek\u00f3w (FDA) dla produkcji na rynek ameryka\u0144ski. Od 2011 roku w\u0142a\u015bcicielem zak\u0142adu jest Korporacja Farmaceutyczna Valeant Pharmaceutical Inc. Jelfa jest cz\u0119\u015bci\u0105 Bausch Health, mi\u0119dzynarodowego producenta lek\u00f3w i wyrob\u00f3w medycznych.<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci dyrekcji zak\u0142ad\u00f3w moja pro\u015bba o odwiedziny w zak\u0142adzie zosta\u0142a spe\u0142niona i mogli\u015bmy zapozna\u0107 si\u0119 z 80-letni\u0105 histori\u0105 zak\u0142ad\u00f3w. O dzia\u0142alno\u015bci zak\u0142adu, a przede wszystkim o ciekawostkach zwi\u0105zanych z r\u00f3\u017cnymi wydarzeniami czy dzia\u0142alno\u015bci\u0105 r\u00f3\u017cnego rodzaju organizacji u\u0142atwiaj\u0105cych podtrzymywanie zainteresowa\u0144 pracownik\u00f3w opowiedzia\u0142 nam d\u0142ugoletni pracownik firmy pan Edward \u0106wiek. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

W Jelfie dzia\u0142a\u0142y organizacje spo\u0142eczne, m.in. sekcja w\u0119dkarska, Ko\u0142o PTTK, Ko\u0142o Zwi\u0105zku Filatelist\u00f3w a tak\u017ce k\u00f3\u0142ko fotograficzne. W sekcji sportowej pracownicy realizowali si\u0119 w pi\u0142ce no\u017cnej, pi\u0142ce siatkowej, tenisie sto\u0142owym, tenisie ziemnym, szachach, badmintonie, bryd\u017cu, kr\u0119glach i narciarstwie. Przez jaki\u015b czas dzia\u0142a\u0142y tu tak\u017ce zespo\u0142y teatralne i muzyczne. Wydawano okoliczno\u015bciowe gazety. Organizowano r\u00f3\u017cnego rodzaju imprezy turystyczne czy pielgrzymki. <\/span><\/p>\n

Dbaj\u0105c o potrzeby pracownik\u00f3w zak\u0142ad prowadzi\u0142 przedszkole ciesz\u0105ce si\u0119 mianem najlepszej plac\u00f3wki w mie\u015bcie. By\u0142 to popularny Okr\u0105glak. Funkcjonowa\u0142a tak\u017ce przychodnia zdrowia, a by zapewni\u0107 odpowiedni wypoczynek za\u0142odze prowadzono domy wypoczynkowe w Zache\u0142miu i \u0141uk\u0119cinie.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a>

Foto: Krzysztof T\u0119cza<\/p><\/div>\n

Dbaj\u0105c o zachowanie w pami\u0119ci osi\u0105gni\u0119\u0107 zak\u0142adu oraz jego pracownik\u00f3w utworzono wystaw\u0119, w kt\u00f3rej zgromadzono wiele dawnych urz\u0105dze\u0144 do produkcji medykament\u00f3w ale tak\u017ce pami\u0105tki zwi\u0105zane z wa\u017cnymi wydarzeniami czy osi\u0105gni\u0119ciami pracownik\u00f3w. Mo\u017cemy zobaczy\u0107 zdj\u0119cia z udzia\u0142u pracownik\u00f3w w zawodach sportowych, zawodach w\u0119dkarskich czy imprezach turystycznych. Zdj\u0119cia te wywo\u0142a\u0142y wspomnienia w\u015br\u00f3d uczestnik\u00f3w spaceru. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kilkoro z nich pracowa\u0142o w Jelfie.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d przedstawianych pami\u0105tek znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce kroniki zak\u0142adowe obejmuj\u0105ce jeszcze czasy przedwojenne. Mo\u017cemy tutaj zobaczy\u0107 Medal Honorowy \u201eZa Zas\u0142ugi dla Jeleniej G\u00f3ry\u201d przyznany Jelfie w 1979 roku. S\u0105 tu tak\u017ce zdj\u0119cia z uroczysto\u015bci ods\u0142oni\u0119cia pomnika upami\u0119tniaj\u0105cego pracuj\u0105cych tu w okresie II wojny \u015bwiatowej wi\u0119\u017ani\u00f3w filii obozu koncentracyjnego Gross-Rossen uznanych przez Niemc\u00f3w winnych sabota\u017cu i zg\u0142adzonych. Niestety sam pomnik nie uchowa\u0142 si\u0119 do dnia dzisiejszego ale zachowa\u0142a si\u0119 tablica pami\u0105tkowa.<\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c wszystkich ciekawi\u0142o dlaczego w logo Jelfy znajduje si\u0119 kogut nasz gospodarz przybli\u017cy\u0142 w spos\u00f3b nieco humorystyczny histori\u0119 kogutka. Ja jednak zacytuj\u0119 wersj\u0119 oficjaln\u0105: \u201eLogo przedstawia graficzny symbol medycyny i farmacji w\u0119\u017ca Eskulapa oraz g\u0142ow\u0119 koguta, kt\u00f3ra nawi\u0105zuje do prowadzonych test\u00f3w aktywno\u015bci androgennej wytwarzanych produkt\u00f3w leczniczych z hormonami m\u0119skimi jak testosteron i jego estry. W tym wypadku testy przeprowadzano na kogutach z czerwonym grzebieniem pojedynczym. Miar\u0105 aktywno\u015bci androgennej by\u0142 wp\u0142yw substancji \u2013 hormon\u00f3w m\u0119skich na 2 i 3 rz\u0119dowe cechy p\u0142ciowe m\u0119skie, w tym przypadku wzrost powierzchni grzebienia u koguta. Aktualnie tego testu na kogutach ju\u017c si\u0119 nie prowadzi\u201d.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ko\u0144cz\u0105c nasz spacer, uznany przez wielu za jeden z ciekawszych, dzi\u0119kuj\u0119 pani Julicie Zapruckiej za przyj\u0119cie nas w Muzeum Karkonoskim, pani Katarzynie Szafra\u0144skiej za pi\u0119kny wyk\u0142ad o laborantach, pani Ma\u0142gorzacie Rojewskiej za umo\u017cliwienie nam zwiedzenia zak\u0142adu oraz panu Edwardowi \u0106wiekowi za niezwykle interesuj\u0105ce opowiadanie przybli\u017caj\u0105ce nam histori\u0119 produkcji lek\u00f3w w Jeleniej G\u00f3rze.<\/span><\/p>\n

Krzysztof T\u0119cza<\/span><\/strong><\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

21.05.2025 roku zaprosi\u0142em ch\u0119tnych na kolejny spacer historyczno-krajoznawczy, kt\u00f3rego tematem by\u0142o zio\u0142olecznictwo i produkcja lek\u00f3w.\u00a0Tym razem w Muzeum Karkonoskim gdzie odby\u0142a si\u0119 pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 spaceru przywita\u0142a nas dyrektor pani Julita …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":646,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,36,12],"tags":[],"class_list":["post-641","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-tecza-krzysztof","category-turystyka"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=641"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":650,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions\/650"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/646"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=641"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=641"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}