{"id":666,"date":"2025-06-10T12:38:27","date_gmt":"2025-06-10T10:38:27","guid":{"rendered":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/?p=666"},"modified":"2025-12-29T17:41:27","modified_gmt":"2025-12-29T16:41:27","slug":"po-obu-stronach-nisy-luzyckiej-wielki-goerlitz-i-maly-zgorzelec-granica-ktora-przedzielila-miasto","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/2025\/06\/10\/po-obu-stronach-nisy-luzyckiej-wielki-goerlitz-i-maly-zgorzelec-granica-ktora-przedzielila-miasto\/","title":{"rendered":"Po obu stronach Nisy \u0141u\u017cyckiej – Wielki Goerlitz i ma\u0142y Zgorzelec. Granica, kt\u00f3ra przedzieli\u0142a miasto…"},"content":{"rendered":"

Publikujemy reporta\u017c red. Stanis\u0142awa Mojkowskiego, zamieszczony w <\/span>„Dzienniku Zachodnim”<\/b><\/span> nr 259 z 20 wrze\u015bnia 1946 r., <\/b><\/i><\/span>z jego pobytu w Zgorzelcu. Jest to jeden z pierwszych, o ile nie pierwszy, tekst prasowy, w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119conych temu miastu w pierwszym okresie powojennym. <\/span><\/p>\n

\u201eDziennik Zachodni\u201d ukazuj\u0105cy si\u0119 w Katowicach, a nale\u017c\u0105cy podobnie jak dolno\u015bl\u0105ski „Pionier” do Sp\u00f3\u0142dzielni Wydawniczej \u201eCzytelnik\u201d, bardzo aktywnie interesowa\u0142 si\u0119 problematyk\u0105 organizacji \u017cycia polskiego na Dolnym \u015al\u0105sku, zamieszczaj\u0105c wiele niezwykle interesuj\u0105cych artyku\u0142\u00f3w na ten temat.<\/p>\n

Stanis\u0142aw Mojkowski<\/b><\/span><\/p>\n

Po obu stronach Nisy \u0141u\u017cyckiej – Wielki Goerlitz i ma\u0142y Zgorzelec<\/b><\/span><\/p>\n

Granica, kt\u00f3ra przedzieli\u0142a miasto…<\/b><\/span><\/p>\n

(Od specjalnego wys\u0142annika „Dziennika Zachodniego”)<\/b><\/span><\/p>\n

Zgorzelec, we wrze\u015bniu<\/b><\/i><\/span>. |<\/span><\/p>\n

Zgorzelec to najbardziej wysuni\u0119te na zach\u00f3d miasto Dolnego \u015al\u0105ska. Granica biegnie tutaj wzd\u0142u\u017c Nisy \u0141u\u017cyckiej. Rzeka rozdzieli\u0142a miasto, jakby to powiedzia\u0142 uczniak z pierwszej klasy,<\/p>\n

na dwie nier\u00f3wne po\u0142owy. Na wschodnim, polskim brzegu Nysy pozosta\u0142o przedmie\u015bcie, dzielnica willowa, bloki mieszkalne wybudowane dla urz\u0119dnik\u00f3w zak\u0142ad\u00f3w u\u017cyteczno\u015bci publicznej, fabryk i bank\u00f3w, kt\u00f3re pozosta\u0142y po zachodniej stronie w niemieckim Goerlitz. Przed wojn\u0105 mieszka\u0142o na tym przedmie\u015bciu oko\u0142o 15.000 Niemc\u00f3w, dzi\u015b jest tutaj ju\u017c 10.000 Polak\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Na martwej granicy<\/b><\/span><\/p>\n

Ruchu granicznego prawie \u017ce nie ma. Na Nysie pod Zgorzelcem oba mosty, kolejowy i dla pieszych, zosta\u0142y zniszczone przez cofaj\u0105ce si\u0119 oddzia\u0142y niemieckie. Te mosty to zreszt\u0105 jedyne zniszczenia wojenne w Zgorzelcu. Tak bowiem w polskim Zgorzelcu, jak i w niemieckim Goerlitz trudno znale\u017a\u0107 z przys\u0142owiow\u0105 \u015bwiec\u0105 zburzony dom.<\/p>\n

Zniszczenie mostu kolejowego spowodowa\u0142o, \u017ce ca\u0142y ruch wysiedle\u0144czy Niemc\u00f3w zosta\u0142 skierowany do po\u0142o\u017conego o 30 kim. od Zgorzelca Kalawska.<\/p>\n

Do przejazdu przez Nis\u0119 pod Zgorzelcem wybudowano prowizoryczny mostek drewniany. Przez most ten od czasu do czasu przejedzie auto wojskowe z radzieckiej strefy okupacyjnej i czasami kto\u015b otrzyma przepustk\u0119 na przej\u015bcie na niemieck\u0105 stron\u0119. I to wszystko. Ruch graniczny ogranicza si\u0119 obecnie tylko do czterech ludzi. Dw\u00f3ch Polak\u00f3w i dw\u00f3ch Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy ka\u017cdego dnia przechodz\u0105 przez graniczny mostek. S\u0105 to dwaj niemieccy funkcjonariusze gazowni i dwaj polscy urz\u0119dnicy magistratu. Bo granica dziel\u0105c miasto pozostawi\u0142a elektrowni\u0119 i urz\u0105dzenia wodoci\u0105gowe po tamtej stronie. Gaz natomiast tak polski jak i niemiecki Zgorzelec otrzymuj\u0105 z wielkiego ruroci\u0105gu id\u0105cego a\u017c z Wa\u0142brzycha. Rozliczenia z tego tytu\u0142u nie zosta\u0142y jeszcze dokonane i b\u0119d\u0105 przedmiotem oddzielnego porozumienia.<\/p>\n

Obecnie Niemcy wyka\u0144czaj\u0105 ju\u017c most drewniany dla pieszych. Skoro sko\u0144cz\u0105 ten, wezm\u0105 si\u0119 do odbudowy mostu kolejowego i w\u00f3wczas przez ten most odejd\u0105 z Polski prawdopodobnie ostatnie transporty niemieckie<\/p>\n

Na \u201ezielonej\u201c za to ruch<\/b><\/p>\n

O ile ruch graniczny oficjalny jest<\/span> <\/b>nik\u0142y, o tyle ruch przez t.zw. \u201ezielon\u0105\u201d by\u0142 do\u015b\u0107 znaczny. By\u0142y dni, kiedy z tamtej strony niemiecka policja, a u nas<\/span> <\/b>Wojska Ochrony Pogranicza wymienia\u0142y mi\u0119dzy sob\u0105 po osiemdziesi\u0119ciu ludzi dziennie. Ka\u017cdego niemal dnia<\/span> <\/b>chwyta si\u0119 i obecnie po dwie trzy osoby, kt\u00f3re chc\u0105 przemyci\u0107 co\u015b przez granic\u0119. Ale g\u0142\u00f3wne szajki przemytnicze<\/span> <\/b>zosta\u0142y ju\u017c zlikwidowane. Z polskiej<\/span> <\/b>strony idzie przez zielon\u0105 granic\u0119 \u017cywno\u015b\u0107, a szczeg\u00f3lnie t\u0142uszcze, stamt\u0105d<\/span> <\/b>sacharyna, leki i chemikalia. O ruchu<\/span> <\/b>przez zielon\u0105 granic\u0119, fortelach przemytnik\u00f3w i s\u0142u\u017cbie naszych \u017co\u0142nierzy<\/span> <\/b>pogranicza napiszemy oddzielnie.<\/span><\/p>\n

W rozmowie z mieszka\u0144cami Zgorzelca stale powraca si\u0119 do tego samego tematu: \u201eSzkoda, \u017ce ta granica nie przebiega nieco dalej za rzek\u0119. Mieliby\u015bmy w\u00f3wczas takie \u0142adne i niezniszczone miasto…”<\/p>\n

Nysa jest tutaj w\u0105ska i p\u0142ytka. Po obydwu stronach rzeki pobudowano domy tak, \u017ce z polskiego Zgorzelca mo\u017cna niemal do okien zagl\u0105da\u0107 w domach niemieckiego Goerlitz. Tylko, \u017ce u nas pozosta\u0142y wy\u0142\u0105cznie domy mieszkalne i kilka niewielkich zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych w tym jedna fabryka w\u0142\u00f3kiennicza i fabryka makaron\u00f3w, kt\u00f3re ju\u017c s\u0105 czynne, a tam stoj\u0105 widoczne doskonale z polskiego brzegu monumentalne budowle, teatry, szko\u0142y, strzeliste wie\u017ce ko\u015bcio\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Stoj\u0105c na polskim brzegu wida\u0107 chodz\u0105cych po drugiej stronie Niemc\u00f3w. W dzie\u0144 powszedni jest ich niewielu na przygranicznych ulicach. Za to w niedziel\u0119 wylegaj\u0105 ca\u0142ymi gromadami na brzegi Nisy, a niekt\u00f3rzy godzinami wpatruj\u0105 si\u0119 w polsk\u0105 stron\u0119. Mieszka\u0144cy Zgorzelca m\u00f3wi\u0105, \u017ce patrz\u0105 tak na nas z \u017calu i nienawi\u015bci, inni znowu twierdz\u0105, \u017ce patrz\u0105 tak dlatego, bo chc\u0105 przyjrze\u0107 si\u0119 dobrze oknom wystawowym naszych sklep\u00f3w, zawieraj\u0105cych artyku\u0142y, o kt\u00f3rych Niemcy tylko\u00a0mog\u0105 marzy\u0107.<\/p>\n

Z okna samochodu Goerlitz uderza czysto\u015bci\u0105 swoich ulic. Za to w witrynach sklepowych poza niemieckimi ersatzami nie ma niczego.<\/p>\n

Ruch w mie\u015bcie jest du\u017cy. Goerlitz jest prze\u0142adowane, a problem mieszkaniowy urasta tam do wielkiego zagadnienia podobnie jak we wszystkich miastach niemieckich, po\u0142o\u017conych na naszym pograniczu. Niemcy wysy\u0142aj\u0105 na pogranicze ludzi i specjalnie dbaj\u0105 o pograniczne miasta, kt\u00f3re w przysz\u0142o\u015bci b\u0119d\u0105 g\u0142\u00f3wnymi bazami wypadowymi niemieckiej propagandy.<\/p>\n

Dzisiaj z niemieckiego Goerlitz dochodz\u0105 tylko s\u0142abe echa niemieckich zamierze\u0144. Ale ju\u017c tutaj w\u0142a\u015bnie w Goerlitz, nad sam\u0105 Nys\u0105 Pieck m\u00f3wi\u0142 o potrzebie rewizji granic na wschodzie. Tam powstanie uniwersytet, w kt\u00f3rym b\u0119d\u0105 roztrz\u0105sa\u0107 problemy wschodu.<\/p>\n

Niewielki Zgorzelec b\u0119dzie mia\u0142 nie\u0142atw\u0105 rol\u0119 konkurowania z wielkim niemieckim Goerlitz.<\/p>\n

Dzi\u015b Zgorzelec radzi sobie wcale nienajgorzej. Jest to na pewno najczystsze miasto na Dolnym \u015al\u0105sku. Mo\u017ce dlatego, \u017ce nie zniszczone. \u015alady niemczyzny zatarto tutaj skrupulatnie, a na ulicach\u00a0mimo, \u017ce Niemc\u00f3w jest oko\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy, j\u0119zyka niemieckiego prawie nie s\u0142ycha\u0107.<\/p>\n

Wydawa\u0142oby si\u0119 nic prostszego tylko wyprowadzi\u0107 t\u0119 resztk\u0119 Niemc\u00f3w przez most i by\u0142by spok\u00f3j. Niestety umowa przewiduje przej\u015bcie Niemc\u00f3w tylko przez punkt graniczny w Ka\u0142awsku i o krok siedz\u0105cy od granicy musz\u0105 czeka\u0107 na swoj\u0105 kolejk\u0119.<\/p>\n

Charakterystyczne dla Zgorzelca jest to, \u017ce nie ma rynku. Tak zwanej tandety ludzie tutaj nie znaj\u0105. Natomiast ju\u017c od rana na wielu ulicach spotyka si\u0119 wie\u015bniaczki z okolicznych wiosek\u00a0sprzedaj\u0105ce mleko i nabia\u0142. Te kobiety w chustkach na g\u0142owie zawi\u0105zanych na spos\u00f3b ten sam, jak nosz\u0105 kobiety w Hrubieszowie czy Nowym S\u0105czu, sprawiaj\u0105, \u017ce cz\u0142owiek zapomina, \u017ce jest\u00a0zaledwie kilka metr\u00f3w od granicy z Niemcami.<\/p>\n

Miasteczko jest ruchliwe, wida\u0107, \u017ce \u017cyje. Oczywi\u015bcie wszystkie sklepy s\u0105 zaj\u0119te. Mieszka\u0144 Jest pod dostatkiem jeszcze i w lokalach mo\u017cna przebiera\u0107, ale nie mo\u017cna przebiera\u0107 w meblach. Jest gimnazjum, liceum, s\u0105 szko\u0142y, szpitale. Jest wszystko to, co mie\u0107 powinno ma\u0142e miasto.<\/p>\n

Nie ma natomiast dogodnego po\u0142\u0105czenia kolejowego i nie ma kina. Rozk\u0142ad jazdy zosta\u0142 tak u\u0142o\u017cony, \u017ce wyje\u017cd\u017caj\u0105c i wracaj\u0105c do Zgorzelca trzeba zawsze godzinami wyczekiwa\u0107 na dalsze\u00a0po\u0142\u0105czenia w Lubaniu. Dlatego mi\u0119dzy innymi dzienniki przychodz\u0105 tutaj o jeden dzie\u0144 sp\u00f3\u017anione. Kilkakrotnie zabiegano o otwarcie kina, sala na ten cel znajduje si\u0119 w samym \u015br\u00f3dmie\u015bciu, mimo to \u201eFilm Polski* dot\u0105d Jeszcze tego nie za\u0142atwi\u0142.<\/p>\n

Nadgraniczna wie\u015b czeka na pomoc<\/b><\/p>\n

Jak ju\u017c si\u0119 m\u00f3wi czego tam brak, to brak przede wszystkim spokoju. W Zgorzelcu wszyscy budz\u0105 si\u0119 jak na pobudk\u0119 o godz. 6 rano i mog\u0105 odpoczywa\u0107 dopiero o godzinie 22. Rozmieszczone\u00a0bowiem w mie\u015bcie g\u0142o\u015bniki radiowe z ma\u0142ymi przerwami w ci\u0105gu dnia ha\u0142asuj\u0105 od 6 do 22. Ludzie maj\u0105 tutaj nies\u0142ychanie zdrowe nerwy, je\u017celi dot\u0105d nie zrobili krzywdy \u017cadnemu g\u0142o\u015bnikowi.<\/p>\n

Na Zgorzelec trzeba zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119. Tak jak jest dzisiaj, ujmy nam nie przynosi. Ale za lat par\u0119 o Zgorzelec b\u0119dzie si\u0119 mus\u00eda\u0142a odbija\u0107 niemiecka propaganda. I dlatego ju\u017c dzi\u015b warto by o tym pomy\u015ble\u0107 i pom\u00f3c tym okolicom. Tym bardziej, \u017ce o ile miasto nie jest zniszczone, to powiat ucierpia\u0142 znacznie na skutek dzia\u0142a\u0144 wojennych i w niekt\u00f3rych wioskach pogranicza sytuacja jest bardzo trudna. Pomoc musi i\u015b\u0107 najpierw dla wsi po\u0142o\u017conych najbardziej na zach\u00f3d.<\/p>\n

Bo dzisiaj Niemcy wystaj\u0105c nad Nis\u0105 marz\u0105 o polskim t\u0142uszczu i chlebie, a na pewno dzi\u015b po cichu, a jutro ju\u017c g\u0142o\u015bno b\u0119d\u0105 marzy\u0107 o odwecie. I dlatego stra\u017cnica polsko\u015bci w Zgorzelcu, najdalej wysuni\u0119ta na zach\u00f3d, musi by\u0107 silna i odporna.<\/p>\n

Stanis\u0142aw Mojkowski<\/b><\/p>\n

„Dziennik Zachodni” nr 259 z 20 wrze\u015bnia 1946 r.<\/b><\/i><\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Publikujemy reporta\u017c red. Stanis\u0142awa Mojkowskiego, zamieszczony w „Dzienniku Zachodnim” nr 259 z 20 wrze\u015bnia 1946 r., z jego pobytu w Zgorzelcu. Jest to jeden z pierwszych, o ile nie pierwszy, …<\/span> Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":667,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[5,52,41],"tags":[],"class_list":["post-666","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","category-mojkowski-stanislaw","category-wojciechowski-grzegorz"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/666","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=666"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/666\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1602,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/666\/revisions\/1602"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/667"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=666"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=666"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/slowo-polskie.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=666"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}