Akt oskarżenia przeciw niemieckim przestępcom wojennym, sądzonym w procesie norymberskim, obejmował również jedną z największych zbrodni II wojny światowej – zbrodnię katyńską. Kiedy ogłoszono 1 października 1946 roku wyrok Międzynarodowego Trybunału Wojskowego, okazało się, że wśród niezliczonych, potwornych zbrodni, udowodnionych przywódcom hitlerowskich Niemiec, zbrodnia katyńska nie została wymieniona. Zbrodniarze niemieccy nie zostali więc uznani winnych wymordowania wielu tysięcy jeńców polskich, odnalezionych w grobach pod Smoleńskiem – Katyniu.

Ofiarami mordu katyńskiego byli przede wszystkim oficerowie, podoficerowie oraz szeregowi Wojska Polskiego, w tym częściowo pochodzący z rezerw, którzy po agresji ZSRR na Polskę, uzgodnionej przez ZSRR z III Rzeszą na postawie paktu Ribbentrop-Mołotow, zostali po 17 września 1939 roku w różnych okolicznościach rozbrojeni i zatrzymani przez Armię Czerwoną na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jako jeńcy wojenni. Zamordowano także kilkutysięczną grupę funkcjonariuszy Policji Państwowej, Korpusu Ochrony Pogranicza, Straży Granicznej i Służby Więziennej. Poza tym wśród ofiar było przeszło siedem tysięcy osób cywilnych bez statusu jeńca.

Wszyscy polscy jeńcy wojenni wzięci do niewoli we wrześniu 1939 roku przez Armię Czerwoną zostali wbrew konwencjom międzynarodowym przekazami NKWD ZSRR (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR, potocznie policja polityczna – główne narzędzie terroru w okresie stalinizmu), które skupiło ich w specjalnie utworzonym systemie obozów na terenie ZSRR. Jeńcy polscy, którzy ponieśli śmierć w Katyniu, a w szczególności oficerowie, umieszczeni zostali w trzech głównych obozach: Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie.

11 kwietnia 1943 roku, o zbrodni dokonanej przez ZSRR usłyszał cały świat. Tego dnia niemiecka agencja informacyjna „Transocean” podała komunikat o odnalezieniu w lesie Kozie Góry koło Katynia zwłok polskich oficerów rozstrzelanych przez Rosjan, a 13 kwietnia 1943 roku „Radio Berlin” ogłosiło tą widomość.

Masowa ekshumacja, przeprowadzona wiosną 1943 roku przez Niemcy dostarczyła dowodów, że mordu na polskich oficerach dokonali trzy lata wcześniej funkcjonariusze NKWD. Dwa dni później moskiewskie radio zakomunikowało, że zbrodnię popełnili Niemcy w 1941 roku podczas zajmowania okolic Smoleńska.

Losy uwięzionych rozstrzygnęły się 5 marca 1940 roku, tego dnia Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii – bolszewików (KC WKP – b), w latach 1919-1952, stanowiące faktyczną władzę w ZSRR, wydało tajną decyzję dotyczącą zamordowania polskich oficerów. Na podstawie której, 22 marca 1940 roku Ławrientij Beria, szef NKWD wydał rozkaz o rozładowaniu więzień NKWD w USRR i BSRR. W wyniku tej decyzji, wiosną 1940 roku zamordowano w Katyniu, Smoleńsku, Charkowie, Kalininie (Twer), Kijowie i innych miejscach na terytorium ZSRR około 22 tysięcy obywateli polskich.

W epoce „pierestrojki” tj. rozpadu ZSRR i powstania Federacji Rosyjskiej, jej pierwszy prezydent Michał Siergiejewicz Gorbaczow, laureat Pokojowej Nagrody Nobla w 1990 roku, wycofał się z kłamstwa katyńskiego. 13 kwietnia 1990 roku w komunikacie agencji prasowej TASS wydał oświadczenie o odnalezieniu dokumentów ujawniających radziecki udział w mordzie, wskazując jako winnych kierownictwo NKWD, w szczególności Berię, Mierkułowa i ich pomocników. Tego samego dnia prezydent FR Michał Gorbaczow przekazał prezydentowi RP Wojciechowi Jaruzelskiemu dwie teczki specjalnie wyselekcjonowanych dokumentów archiwalnych NKWD nt. jeńców z obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku. Wydarzenie to było przełomem w wyjaśnianiu zbrodni katyńskiej, gdyż wskazywało sprawstwo funkcjonariuszy NKWD. Mimo wszystko, przyznanie się do winy przez ZSRR było niepełne. Starano się wywołać wrażenie, że prawdę o zbrodni wykryto dopiero teraz.

14 października 1992 roku, prezydenta FR Borys Jelcyna, przekazał prezydentowi RP Lechowi Wałęsie kopie dokumentów dotyczące zbrodni katyńskiej przechowywane w tzw. „teczce specjalnej nr 1” m.in.: notatkę Berii nt. polskich jeńców wojennych, uchwałę Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940 roku nakazującą wymordowanie polskich oficerów, notatkę szefa KGB Szelepina z 1959 roku z propozycją zniszczenia akt polskich jeńców, a także dokumenty dotyczące dalszego funkcjonowania kłamstwa katyńskiego i drogi do jego wyjaśnienia. Pozwoliło to szczegółowo zrekonstruować przebieg wydarzeń, listę ofiar z obozów i częściowo więzień.

13 kwietnia, obchodzony jest w Polsce Dzień Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej, ustanowiony uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia14 listopada 2007 roku. „W hołdzie Ofiarom Zbrodni Katyńskiej oraz dla uczczenia pamięci wszystkich wymordowanych przez NKWD na mocy decyzji naczelnych władz Związku Sowieckiego z 5 marca 1940 roku, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanawia dzień 13 kwietnia Dniem Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej” – głosi uchwała Sejmu RP.

Tego dnia w całej Polsce przypominane są tragiczne losy zamordowanych wiosną 1940 roku przez funkcjonariuszy NKWD tysięcy polskich obywateli wziętych do niewoli po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 roku.

W poniedziałek, 13 kwietnia 2026 roku, we Wrocławiu odbyły się wojewódzkie uroczystości Dnia Pamięci Ofiar Zbrodni Katyńskiej. Uroczystość rozpoczęła się o godzinie 10:00 nabożeństwem w intencji Ofiar Zbrodni Katyńskiej w Kościele Garnizonowym pw. św. Elżbiety we Wrocławiu.

Do prowadzenia uroczystej Mszy świętej arcybiskup metropolita wrocławski Józef Kupny wyznaczył ks. dr Jerzego Żytowieckiego, proboszcz parafii św. Bonifacego we Wrocławiu, który celebrował ją w asyście ks. prałata płk Janusza Radzika, wikariusza Biskupa Koordynatora ds. duchowieństwa. Na placu przed kościołem zorganizowano wystawę pt. ŚWIADECTWA ZBRODNI – DOKUMENTY WYDOBYTE Z MASOWYCH MOGIŁ W MIEDNOJE, CHARKOWIE I KATYNIU. Wystawa cieszyła się dużym zainteresowaniem wiernych i przechodniów.

Tradycyjnie, główna część uroczystości odbyła się w samo południe przed Pomnikiem Ofiar Zbrodni Katyńskiej w Parku Juliusza Słowackiego i została zorganizowana wspólnie przez: Dolnośląski Urząd Wojewódzki, Stowarzyszenie Dolnośląska Rodzina Katyńska, Dowództwo Garnizonu Wrocław, Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu i Centrum Historii Zajezdnia – Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu.

W uroczystości udział wzięli m.in. przedstawiciele środowisk kresowych, sybirackich i kombatanckich, w tym członkowie rodzin dolnośląskich i wrocławskich oraz przedstawiciele podbeskidzia. Byli także: Michał Jaros, sekretarz stanu w Ministerstwie Rozwoju i Technologii; Piotr Sebastian Kozdrowicki, wicewojewoda Dolnośląski; Paweł Gancarz, Marszałek Województwa Dolnośląskiego; dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu; Konsul Ukrainy i Republiki Federalnej Niemiec. Przedstawiciele wojska, policji i innych służb mundurowych oraz nauki i kultury. Przedstawicie stowarzyszeń, uczniowie szkół wraz z nauczycielami, mieszkańcy miasta.

Jako pierwsza głos zabrała Teresa Gwara, prezeska Stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska we Wrocławiu. Podkreśliła, że istniało tzw. kłamstwo katyńskie, zwracając uwagę, że mimo ujawnienia prawdy w latach 90., wciąż istnieją białe plamy, a pamięć o ofiarach wymaga nieustannej troski. Przypomniała o skali tej zbrodni, nawiązała do idei rozpoznawalnego w całej Polsce pomnika Ofiar Zbrodni Katyńskiej przypominając m.in., że postument jest ustawiony na 22 tyś. brukowych kostek ułożonych na całym placu. Liczba nawiązuje do liczby znanych ofiar zbrodni katyńskiej. Treść upamiętnienia jest wyrażona natomiast w dwóch rzeźbach pomnika: górującego nad placem Anioła Śmierci i Piety Katyńskiej. Dziękowała za przybycie i udział w uroczystości.

Michał Jaros powiedział m.in.: […] to Sowieci zgotowali ten los, to Sowieci dokonali tej zbrodni […]. Wyraźnie podkreślił, że była to zbrodnia wymierzona w cały naród, a nie tylko w armię polską.

Piotr Sebastian Kozdrowicki, przywołał poruszającą historię Aliny Głowackiej-Szlapy, córki kapitana Stanisława Głowackiego – cytował fragmenty wspomnień Aliny, członkini Stowarzyszenia Dolnośląska Rodzina Katyńska, pełnomocnika budowy Pomnika Ofiar Katynia we Wrocławiu, córki zabitego w Charkowie kpt. Stanisława Głowackiego.

Paweł Gancarz, Marszałek Województwa Dolnośląskiego mówił o pamięci i bólu rodzin; dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu, zwrócił się do współczesnego pokolenia, podkreślając ich odpowiedzialność za pielęgnowanie pamięci historycznej. Jeśli zaniedbamy te obszary, to kłamstwo katyńskie wróci do łask,. Wskazał na fakt współczesnej próby fałszowania historii przez Federację Rosyjską, co dzieje się m.in. poprzez wystawy propagandowe w Katyniu.

Po przemówieniach została odmówiona modlitwa ekumeniczna przez duchownych czterech wyznań i uczestników za wszystkich którzy stracili życie w Katyniu i Smoleńsku.

Wyrazem hołdu dla ofiar, był uroczysty Apel Pamięci, zakończony salwą honorową dla uczczenia Ofiar Zbrodni Katyńskiej.

Po salwie, przed pomnikiem Ofiar Zbrodni Katyńskiej, delegacje składały wieńce i wiązanki kwiatów oraz zapalano znicze pamięci.

Andrzej Powidzki
Wrocław, 13 kwietnia 2026 r.