W niedzielę, 1 marca 2026 roku we Wrocławiu, oddano hołd nieżyjącym żołnierzom tzw. drugiej konspiracji za świadectwo męstwa, niezłomnej postawy patriotycznej i przywiązania do tradycji niepodległościowych, za życie oddane dla niepodległej i wolnej Ojczyzny.

Wiele lat musiało upłynąć, aby środowiska kombatanckie, liczne organizacje patriotyczne, a przede wszystkim przyjaciele i rodziny doczekały się święta państwowego poświęconego pamięci żołnierzy tzw. drugiej konspiracji – Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”, które ustanowiono dopiero prawie 66 lat po zakończeniu II wojny światowej.

Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” obchodzimy corocznie 1 marca – to data symboliczna – tego dnia w 1951 roku w więzieniu Warszawa – Mokotów, nazywanego zwyczajowo więzienie na Rakowieckiej lub więzienie mokotowskie, wykonano wyrok śmierci na siedmiu członkach IV Zarządu Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Zastrzelono ppłk Łukasza Cieplińskiego ps. „Pług”, „Ludwik” i jego najbliższych współpracowników: Józefa Batorego, Franciszka Błażeja, Karola Chmiela, Mieczysława Kawalca, Adama Lazarowicza i Józefa Rzepkę. Tworzyli oni ostatnie kierownictwo, ostatniej ogólnopolskiej konspiracji, kontynuujące od 1945 roku dzieło Armii Krajowej. Ich ciała zakopano w nieznanym miejscu. Dawne więzienie i areszt znajdujący się w Warszawie przy ul. Rakowieckiej 37, od 1 marca 2016 roku stał się siedzibą Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.

Święto wprowadzono w życie Ustawą z dnia 3 lutego 2011 roku o ustanowieniu Narodowego Dnia „Żołnierzy Wyklętych” (Dz.U. 2011 nr 32 poz. 160) w której czytamy:

Art. 1. Dzień 1 marca ustanawia się Narodowym Dniem Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.

Art. 2. Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” jest świętem państwowym.

Wielu członków antykomunistycznego i niepodległościowego podziemia, którzy po II wojnie światowej przeciwstawili się narzuconej siłą władzy komunistycznej i przeżyło okrutny czas powojennych represji władz PRL, odeszło już na wieczną wartę.

Na szczęście pamięć o „Żołnierzach Wyklętych” jest nam potrzebna, aby wychowywać współczesne i przyszłe pokolenia. Ta pamięć to z jednej strony hołd ofiarom, tym, którzy musieli wybierać, a z drugiej, lekcja dla współczesnych. Wybór, który dokonywali członkowie antykomunistycznego podziemia należał do najtrudniejszych, ponieważ dotyczył bezpośrednio ich życia i losów ich najbliższych, ale to była walka o niepodległość Ojczyzny.

Ważne jest dla całej naszej narodowej wspólnoty, aby tradycja niepodległościowa była jednym z najważniejszych elementów naszego państwa i funkcjonowała w społecznej świadomości w sposób niezafałszowany. Jednakowo pamiętajmy i kultywujmy czyny żołnierzy Wojska Polskiego walczących na wszystkich frontach wojen. Pamiętajmy również o żołnierzach Podziemnego Państwa Polskiego i żołnierzach konspiracji antykomunistycznej. Wszyscy oni wykazali się męstwem, postawą patriotyczną i byli gotowi przelać krew w obronie niepodległości Ojczyzny. Polska bez tej pamięci istnieć nie może. Niech to będzie moralny drogowskaz dla kolejnych pokoleń Polaków.

Tegoroczny program obchodów Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” we Wrocławiu składał się z trzech części.

Pierwszą część stanowiła uroczystość państwowa, przeprowadzona zgodnie z ceremoniałem Wojskowym Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej z udziałem wojskowej asysty honorowej, na Cmentarzu Komunalnym Osobowickim przed pomnikiem poświęconym OFIAROM TERRORU KOMUNISTYCZNEGO 1945 – 1956, usytuowanym w górnej części więziennej kwatery nr 120, miejscu pochówku ofiar terroryzmu komunistycznego.

Ten okazały monument, mający ponad 4 metry wysokości i 12 metrów szerokości, przypomina fragment muru z ogrodzenia więzienia przy ul. Kleczkowskiej we Wrocławiu. Zbudowany został z czerwonej cegły na podeście wykonanym z dużej kostki brukowej, tzw. kocich łbów. W mur został wkomponowany i wymodelowany artystycznie ponad trzymetrowy duży kamienny krzyż, wystający (wypukły) z dwóch stron muru. Na przedniej ścianie muru, po obu stronach kamiennego krzyża, umieszczono łącznie 81. identyfikatorów – tabliczek z imionami i nazwiskami oraz wiekiem straconych osób (po lewej stronie znajduje się 56. tabliczek, a po prawej 25. tabliczek). Z umieszczonych tabliczek dowiadujemy się, że najmłodszy Gerard Nowak miał 18 lat, a najstarszy Tomasz Sapeta 74 lata. Pomnik odsłonięto w 25 maja 1996 roku.

Korzystne usytuowanie i niewielka odległość Cmentarza Osobowickiego od jednego z największych więzień w Polsce, Zakładu Karnego Nr 1 przy ul. Kleczkowskiej, stały się podstawą decyzji o chowaniu tam więźniów zmarłych i straconych. Z czasem na Cmentarzu Osobowickim chowano również ciała zmarłych w Zakładzie Karnym Nr 2 działającym przy ulicy Sądowej i areszcie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu.

Wyroki śmierci były wykonywane tylko na terenie Zakładu Karnego Nr 1, odbywały się głównie przez rozstrzelanie na jednym z dziedzińców jednostki. Ofiary były chowane przede wszystkim na terenie Cmentarza Osobowickiego, w pojedynczych grobach, a ich dane wpisywane w księgi cmentarne. Na Cmentarzu Osobowickim w latach 1945 – 1956, na ponad dwudziestu więziennych kwaterach pochowanych zostało około 840. straconych osób. Wśród straconych na terenie Zakładu Karnego Nr 1 byli członkowie WiN, oficerowie Wojska Polskiego i żołnierze z Armii gen. Andersa, uczestnicy Powstań Śląskich i Powstania Warszawskiego, żołnierze z Brygady Świętokrzyskiej Narodowych Sił Zbrojnych, a nawet uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej z 1920 roku.

Pomimo zachowania pełnej dokumentacji cmentarnej grobów więziennych, rodziny zmarłych i straconych były pozbawione dostępu do ksiąg cmentarnych. Do końca istnienia systemu komunistycznego w Polsce, skutecznie dbano, aby te miejsca pozostały pilnie strzeżoną tajemnicą. Z czasem więzienne kwatery zarosły chwastami i dziko rosnącymi krzewami, a o istnieniu mogił wiedzieli nieliczni, którzy odnaleźli tu swoich bliskich. W latach 60. i 70. XX wieku większość więziennych kwater i mogił została zlikwidowana, a na ich miejscu dokonano nowych pochówków. Do połowy lat 80. XX wieku przetrwały tylko dwie więzienne kwatery ofiar komunizmu: nr 81A i 120, na których w latach 1946 – 1954 pochowano blisko 350 osób.

W tegorocznej uroczystość uczestniczyli przedstawiciele: parlamentu polskiego; władz rządowych i samorządowych zarówno województwa, jak i miasta Wrocławia; żołnierze Wojska Polskiego; duchowni. Przedstawiciele organizacji kombatanckich i społecznych oraz stowarzyszeń i związków. Obecni byli m.in.: Piotr Sebastian Kozdrowicki, wojewoda dolnośląski, gen. bryg. Marek Brzezicha, dowódcy Garnizonu Wrocław; dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu; Ewa Skrzywanek, Dolnośląska Kurator Oświaty.

Szczególnymi Gośćmi na uroczystości byli: kpt. Stanisław Wołczaski, żołnierz Armii Krajowej – powstaniec warszawski, honorowy prezes Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej; Krzysztof Marszałek, syn ppłk. Ludwika Marszałka ps. Zbroja”, który był oficerem piechoty i lotnictwa Wojska Polskiego, żołnierzem Związku Walki zbrojnej i Armii Krajowej oraz Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN). Był dowódcą Okręgu Dolnośląskiego WiN, pełniąc tą funkcję został aresztowany we Wrocławiu w grudniu 1947 roku i zamordowany 27 listopada 1948 roku we wrocławskim więzieniu przy ul. Kleczkowskiej; Przemysław Lazarowicz, wnuk Adama Lazarowicza „Klamry”, jednego z żołnierzy „Wyklętych”, który stracił życie 1 marca 1951 roku w więzieniu przy ulicy Rakowieckiej w Warszawie.

Dzisiejsza uroczystość prowadziła: Kamilla Jasińska, wicedyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu. Na wstępie serdecznie przywitała wszystkich zgromadzonych oraz wskazała organizatorów wydarzenia: Dolnośląski Urząd Wojewódzki; Instytut Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu; Centrum Historii Zajezdnia we Wrocławiu.

W trakcie uroczystości odczytała list od nieobecnego na uroczystości Stanisław Ułaszewskiego, prezes Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, skierowany do zebranych na uroczystości, w którym napisał m. in.: […] Żołnierze Niezłomni […] zasłużyli na taki sam szacunek, jaki mają obecnie żołnierze Armii Krajowej, bo to tacy sami powstańcy, jak żołnierze Polski Walczącej, żołnierze niezłomni. Najdzielniejsi z dzielnych, najwierniejsi z wiernych.

Po odśpiewaniu hymnu państwowego, jako pierwszy głos zabrał Przemysław Lazarowicz, wnuk Adama Lazarowicza „Klamry”, który w swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na poświęcenie ówczesnych pokoleń, które spowodowały to, że możemy być dzisiaj dumnym narodem.

Piotr Sebastian Kozdrowicki, I wicewojewoda dolnośląski, w swoim wystąpieniu nawiązał do major Wandy Kiałki, sanitariuszki i łączniczki Armii Krajowej o pseudonimie „Marika”, która w 2022 roku skończyła 100 lat, a która wiele lat spędziła w Workucie, jednym z najcięższych sowieckich łagrów. (Przypominam, że w ubiegłym roku uczestniczyła czynnie we wrocławskich obchodach rocznicowych Podziemnego Państwa Polskiego w Kościele Garnizonowym).

Kamil Dworaczek, dyrektor Oddziału IPN we Wrocławiu, swoje wystąpienie oparł na fragmentach grypsu więziennego, jaki do swojego synka Andrzeja napisał ppłk Łukasz Cieplinski ps. „Pług”. Wspomniał także o działaniach na kwaterach więziennych Cmentarza Osobowickiego, które IPN realizuje od 2023 roku w porozumieniu z gmin Wrocław i DUW we Wrocławiu.

Ewa Skrzywanek, Dolnośląska Kurator Oświaty, podkreśliła znaczenie młodzieży (nielicznej na dzisiejszej uroczystości) i powiedziała: […] Historia to pamięć dobrego i złego. Wśród tych żołnierzy, których dzisiaj czcimy pamięcią – bohaterów, patronów naszych szkół, są także ludzie, którzy w swoim życiu, w okresie walki o wolną Polskę, skazanej na przegraną, popełniali błędy. […] Dlaczego uczyć się historii? Dlatego żeby pamiętać|! Pamiętać o bohaterach i o ich niezwykłym poświęceniu.

Ważnym punktem uroczystości była modlitwa zaduszna w intencji ofiar terroru komunistycznego i tych którzy stracili życie w walce o niepodległość Polski, spoczywających na Cmentarzu Osobowickim oraz na innych polskich nekropoliach. Modlitwę odmówili: ks. ppor. Przemysław Cios, wikariusz parafii rzymskokatolickiej cywilno-wojskowej pw. św Elżbiety we Wrocławiu i ks. ppor. Zbigniew Obracaj, kapelan Ewangelickiego Duszpasterstwa Wojskowego.

Wyrazem hołdu dla ofiar terroru komunistycznego, prześladowanych przez polskie władze komunistyczne był poprowadzony przez por. Igę Burniak uroczysty Apel Pamięci, zakończony salwą honorową dla uczczenia “Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych”.

Zwieńczeniem uroczystości było złożeniem kwiatów i zapalenie zniczy pamięci przy pomniku OFIAR TERRORU KOMUNISTYCZNEGO 1945 – 1956 przez ponad 40. delegacji – przedstawicieli parlamentu polskiego, władz państwowych i samorządowych, służb mundurowych, instytucji publicznych, organizacji kombatanckich oraz mieszkańców Wrocławia.

Podkreślenie patriotycznego charakteru oraz nadanie właściwej oprawy uroczystości zapewnili żołnierze Wojska Polskiego z: 3. Wrocławskiej Brygady Radiotechnicznej, 31. Batalionu Radiotechnicznego i Komendy Obsługi Lotniska, którzy stanowili kompanię honorową i wojskową asystę honorową oraz Orkiestra Wojsk Lądowych we Wrocławiu. Uroczystość uświetniło 14. asyst honorowych ze sztandarami i 1. poczet chorągwiany.

Pierwszą część uroczystości zakończył utwór okolicznościowy „Pieśń Reprezentacyjna Wojska Polskiego” odegrana przez Orkiestrę Reprezentacyjną Wojsk Lądowych we Wrocławiu.

Później w programie obchodów wrocławskiego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” miały miejsce kolejne wydarzenia:

– o godz. 12.00 – uroczysta Msza św. w intencji Żołnierzy Niezłomnych w Kościele Garnizonowym – Bazylice Mniejszej pw. św. Elżbiety we Wrocławiu pod przewodnictwem ks. prałata płk Janusza Radzika, wikariusza biskupiego i proboszcza parafii rzymskokatolickiej cywilno-wojskowej pw. św Elżbiety we Wrocławiu. Homilię wygłosił ks. ppor. Przemysław Cios;

– o godz. 17.00 koncert „Pamięci Niezłomnych” w wykonaniu Wrocławskiej Orkiestry Wszechmuzycznej, przy Skwerze ppłk. Ludwika Marszałka z Pomnikiem Żołnierzy Niezłomnych.

Tekst i zdjęcia Andrzej Powidzki
Wrocław, 1 marca 2026 r.