Jednym spośród najbardziej znanych cytatów marszałka Józefa Piłsudskiego są jego słowa: Naród, który nie szanuje swej przeszłości, nie zasługuje na szacunek teraźniejszości i nie ma prawa do przyszłości.

81. lat temu, 16 kwietnia 1945 roku, żołnierze 2. Armii Wojska Polskiego przystąpili do forsowania Nysy Łużyckiej. Był to pierwszy etap operacji łużyckiej – jednej z najkrwawszych i najbardziej zaciętych bitew II wojny światowej, okupionej życiem i zdrowiem tysięcy żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego (2 AWP).

Podstawą prac planistycznych gen. Karola Świerczewskiego, dowódcy 2 AWP i podległych mu oddziałów była dyrektywa nr 00211/op. z 8 kwietnia 1945 roku, o przejściu do ofensywy, wydana przez marszałka Iwana Koniewa, dowódcę 1. Frontu Ukraińskiego w strukturach którego działała 2 AWP.

Zgodnie z dyrektywą dowódcy 1. Frontu Ukraińskiego nr 00211/op. fragmentem operacji berlińskiej na kierunku drezdeńskim miała być tzw. operacja łużycka z udziałem 2. Armii Wojska Polskiego. W nocy z 10 na 11 kwietnia 1945 r. oddziały 2 AWP zluzowały żołnierzy radzieckich na odcinku frontu pomiędzy obecnymi wsiami: Bielawą Dolną – powiat zgorzelecki, a Przewozem – powiat żarski.

Miejscowość Jagodzin, niedaleko Pieńska była miejscem kwaterowania sztabu 2 AWP przed operacją forsowania Nysy Łużyckiej. W budynku (dzisiaj Jagodzin nr 81) znajdowało się stanowisko dowodzenia 2 AWP, które miało łączność telefoniczną i radiową z podległymi jednostkami oraz ze sztabem 1. Frontu Ukraińskiego, znajdującym się wówczas w miejscowości Iłowa.

14 kwietnia 1945 roku, po południu w jagodzińskiej gospodzie odbyła się odprawa, na której gen. Karol Świerczewski, dowódca 2 AWP omawiał z oficerami zadania dla poszczególnych dywizji przy forsowaniu rzeki Nysa Łużycka.

Pierwszy rzut 2 AWP nad Nysą Łużycką stanowiły trzy dywizje piechoty: na prawym skrzydle zajęła pozycję 10 DP, w centrum 7 DP, natomiast lewe skrzydło pod Bielawą Dolną zajęła 8 DP. Pozostałe dywizje piechoty: 5 DP i 9 DP rozmieszczono w rejonie Ruszowa, Jagodzina i Węglińca. Jednostki pancerne i artyleryjskie zostały rozlokowane w Kliczkowie i Świętoszowie.

Na odprawie ustalono, że natarcie i przeprawa wojsk nastąpi 17 kwietnia. Jednak jeszcze tego samego dnia wieczorem nastąpiła zmiana terminu rozpoczęcia natarcia. Nowy termin rozpoczęcia natarcia wyznaczono na 16 kwietnia 1945 roku o godzinie 6:45 czasu moskiewskiego.

Wieczorem 15 kwietnia 1945 roku nastąpiło przegrupowanie wojsk pancernych i artylerii
na właściwe pozycje wyjściowe nad Nysą Łużycką, w rejon wsi Prędocice (niem. Tormersdorf) – kryptonim wojenny tego miejsca to Toporów – nadany prze dowództwo 2 AWP. Podczas wojny wieś została całkowicie zniszczona. Dzisiaj jest miejscem pamięci z okazałym monumentem – pomnikiem na leśnej polanie, który upamiętnia bohaterstwo żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

Był to pierwszy etap operacji berlińskiej na kierunku drezdeńskim, zwanej operacją łużycką – jednej z najkrwawszych i najbardziej zaciętych bitew II wojny światowej okupionej życiem i zdrowiem tysięcy żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego.

Większość z nich, bo aż 3423 żołnierzy poległych spoczywa w mogiłach zgorzeleckiego Cmentarza Wojennego im. 2. Armii Wojska Polskiego znajdującego się przy Alei Bohaterów II Armii Wojska Polskiego, który jest jedną z największych polskich nekropolii wojennych. Nadal nie zostały upamiętnione nazwiska ponad 2000 żołnierzy, którzy zaginęli w operacji na Łużycach. Ich grobów z różnych przyczyn nie udało się zlokalizować. Żołnierze i oficerowie pochowani są w identycznych mogiłach, oznaczonych symbolicznymi betonowymi krzyżami, które są odzwierciedleniem polskiego wysokiego wojskowego odznaczenia państwowego w okresie PRL, ustanowionego 20 lutego 1944 roku uchwałą Krajowej Rady Narodowej pod nazwą Order Krzyża Grunwaldu.

Wybór tego miejsca nad rzeką Nysa Łużycka nie był przypadkowy, gdyż groby żołnierskie najlepiej miały zaświadczyć o polskości ziem zachodnich i północnych, a zarazem legitymizować władzę, dzięki której według oficjalnej propagandy Polska wróciła na „Ziemie Odzyskane”. Początkowo rozważano założenie cmentarza w pobliżu Toporowa – jedno z miejsc forsowania Nysy Łużyckiej, ale ze względu na brak odpowiednich dróg dojazdu odstąpiono od tej wersji i wybrano Zgorzelec. Ekshumację ciał poległych z terenu walk 2 AWP rozpoczęto w październiku 1946 roku.

Tradycyjnie w Zgorzelcu, od chwili odsłonięcia 6 maja 1978 roku Pomnika Orła Piastowskiego przy Cmentarzu Wojennym Żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego, oddawany jest przed pomnikiem uroczyście hołd bohaterskim żołnierzom, którzy zginęli wiosną 1945 roku w czasie forsowania Nysy Łużyckiej w drodze na Drezno i pod czeski Mielnik.

Pomnik Orła Piastowskiego, nawiązuje do sylwetki wojskowego orła i symbolizuje ptaka siadającego na słupie granicznym, patrzącego dumnie na Zachód. Rzeźba ta góruje nad cmentarzem, gdzie znajdują się groby poległych żołnierzy polskich w czasie operacji łużyckiej. Cmentarz ma kształt prostokąta otoczonego wałem, podzielonego na symetryczne 4. kwatery. Na skrzyżowaniu głównej alei stoi cokół po pierwszym pomniku.

W czwartek, 16 kwietnia 2026 roku o godz. 13:00 w Zgorzelcu na Cmentarzu Żołnierzy 2. Armii Wojska Polskiego odbędzie się uroczystość patriotyczna o znaczeniu ponad lokalnym, upamiętniająca 81. rocznicę forsowania Nysy Łużyckiej. Program uroczystości poniżej na afiszu.

Pięć dni wcześniej, bo już w sobotę 11 kwietnia 2026 roku o godz. 14:00 w miejscu pamięci narodowej, znajdującym się w dawnej, dziś nieistniejącej wsi Toporów/Prędocice (niem. Tormersdorf) położonej nad rzeką Nysa Łużycka w gminie Pieńsk, powiat Zgorzelec, również zostanie upamiętniona 81. rocznica forsowania Nysy Łużyckiej przez żołnierzy 2 AWP, dowodzonej przez generała dywizji Karola Świerczewskiego. Program uroczystości poniżej na afiszu.

W Toporowie obchody będą miały charakter lokalny. Tutaj wspólnie społeczność gmin: Pieńsk i Węgliniec przypomni o odwadze i poświęceniu żołnierzy 2 AWP walczących o wolność Polski na tej ziemi. Uroczystość odbędzie się na polanie leśnej w nieistniejącej wsi Toporów/Prędocice przy monumencie – pomniku z napisem: ŻOŁNIERZOM 2 ARMII WOJSKA POLSKIEGO i górującym nad nim dużym kamiennym prostopadłościanem z reliefami (płaskorzeźbami) na jego bokach: na awersie Orzeł Piastowski patrzącego na Zachód, a na rewersie Order Krzyża Grunwaldu. Ponadto na bocznych ścianach prostopadłościanu, z lewej i prawej strony, widnieje data 16.IV.1945. Monument przypomina historię oręża polskiego na tej ziemi i oddaje hołd żołnierzom Wojska Polskiego poległym podczas operacji forsowania Nysy Łużyckiej rozpoczętej 16 kwietnia 1945 roku.

Niedaleko od tego monumentu znajduje się inny pomnik, poświęcony w szczególności żołnierzom 37. pułku piechoty z 7. Dywizji Piechoty, którzy toczyli tu krwawe walki o przełamanie niemieckie linii obrony na rzece Nysa Łużycka.

W pobliżu jest też Pomnik Artylerzysty, postawiony w miejscu gdzie znajdowało się stanowisko bojowe działonu 6 bat. z 56. pułku artylerii przeciwpancernej należącego do 9. Brygady Artylerii Przeciwpancernej. Działon prowadził ostrzał miejscowości Rothenburg znajdującej się na lewym brzegu Nysy Łużyckiej, torując drogę piechocie.

Żołnierze 1. i 2. Armii Wojska Polskiego nie są dziś bohaterami wielkiego zwrotu ku historii, coraz częściej popadają w zapomnienie. Największe zainteresowanie okazują im ci, którzy chcą ich wyrugować z pamięci, mówiąc o nich, że nie są Wojskiem Polskim, a ich szlak bojowy nie jest częścią historii oręża polskiego. Nie chcą zrozumieć, że dzięki tym, którzy to wojsko stworzyli na wschodzie, setki tysięcy Polaków nie zostało w śniegach Syberii, tylko wróciło do ojczyzny.

Marzeniem żołnierzy był powrót do Polski. Wszystkich żołnierzy i tych, co zdążyli trafić do armii generała Andersa formowanej w 1941 roku w ZSRR i tych którzy w 1943 roku trafili do Wojska Polskiego formowanego przez generała Berlinga w Sielcach nad Oką. Ich pragnieniem była walka o wyzwolenie kraju spod okupacji niemieckiej i powrót do Polski, jakakolwiek ona będzie. Było oczywiste, że trzeba o niepodległą Polskę walczyć z bronią w ręku i trzeba iść do boju – poszli i zwyciężyli.

Cześć i Chwała Bohaterom! Wieczna Pamięć Poległym!

Uczciwość wymaga jednak pamiętać o nich. Wielki szacunek i podziękowania dla organizatorów takich uroczystości.

Andrzej Powidzki
Wrocław, 10 kwietnia 2026 r.