Czterdzieści lat mija od awarii w czarnobylskiej elektrowni jądrowej, która zasiała ziarno strachu przed energią nuklearną w umysłach większości mieszkańców Europy.

Przypomnijmy, 26 kwietnia 1986 roku w bloku energetycznym nr 4 Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, położonej około 100 km na północ od Kijowa, doszło do wypadku. Przegrzany reaktor RMBK-1000 spowodował wybuch wodoru i pożar. W wyniku awarii do atmosfery przedostały się olbrzymie ilości substancji radioaktywnej. Skażeniu uległ obszar prawie 150 tysięcy kilometrów kwadratowych, nad całą Europą zawisła radioaktywna chmura.

W Czarnobylu pracowały reaktory RBMK, których konstrukcja znacznie różniła się od rozwiązań stosowanych na Zachodzie i obecnie projektowanych reaktorach. Wywodziła się ona z projektów reaktorów wojskowych, służących do produkcji plutonu – choć nigdy w elektrowniach z reaktorami RBMK tego plutonu nie produkowano.

Pierwsza w Polsce odnotowała zagrożenie placówka Służby Pomiaru Skażeń Promieniotwórczych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMiGW) w Mikołajkach. Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej otrzymało informację z placówki pomiaru skażeń w Mikołajkach o szybkim wzroście radioaktywności powietrza w dniu 28 kwietnia.

W tym samym czasie wzrost skażeń promieniotwórczych powietrza zarejestrowało Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR) i placówka pomiaru skażeń w IMiGW w Warszawie. Również Instytut Energii Atomowej w Świerku poinformował o wzroście mocy dawki i poziomu skażeń.

W tym czasie Polska posiadała doskonale zorganizowaną i wyszkoloną Służbę Pomiaru Skażeń Promieniotwórczych (SPSP), będącą krajowym systemem monitoringu radiacyjnego, koordynowaną przez CLOR w Warszawie. W jej skład wchodziło wtedy około 140 placówek pomiarowych rozmieszczonych mniej więcej równomiernie w całej Polsce.

W CLOR były dwie stacje poboru wielkiej masy powietrza do mierzenia śladowych zawartości pyłów promieniotwórczych w atmosferze, unikalne w Europie, umożliwiające szybką analizę składu izotopowego skażeń i określenia ich źródła. CLOR był jedyną w Europie placówką, która miała możliwość mierzenia skażeń przestrzeni powietrznej państwa, na wszystkich wysokościach troposferycznych i w dolnej stratosferze.

System SPSP stworzono z myślą o obronie cywilnej w przypadku ataku jądrowego. Jednak spełnił on dobrze swe najważniejsze zadanie: wcześnie wykrył i zidentyfikował zagrożenie czarnobylskie.

Natomiast wojskowy system wykrywania skażeń promieniotwórczych, podobnie jak we wszystkich innych krajach, był dostosowany do znacznie większych poziomów radiacji po ataku jądrowym. Przyrządy radiometryczne służb wojskowych okazały się w sytuacji katastrofy czarnobylskiej zbyt mało czułe.

Niedostatkiem Służby Pomiaru Skażeń Promieniotwórczych był brak bezpośredniej łączności z centralnym ośrodkiem władzy politycznej i administracyjnej, która powinna podjąć decyzje dotyczące milionów ludzi w całym kraju.

Obserwacje pracy systemu pomiaru skażeń podczas katastrofy czarnobylskiej, a w szczególności jej nietypowy charakter tzn. duży udział w mieszaninie produktów rozszczepienia izotopów jodu, wyłącznie gazowa postać mieszaniny, nasunęły szereg wniosków w kierunku doskonalenia metod działania systemu i jego struktury organizacyjnej, między innymi potrzebę znacznego rozszerzenia możliwości pomiarowych i funkcji systemu ostrzegania.

W chwili obecnej funkcjonowanie systemu jest jeszcze bardziej efektywne na skutek szybkiego rozwoju technicznego przyrządów pomiarowych oraz dostępności systemów łączności, a także rozwoju komputerowej techniki modelowania i prognozowania, które wykorzystywane są w centrach monitoringu, prognozowania i analiz sytuacji radiacyjnej oraz centrach zarządzania kryzysowego.

Również dzięki zmianom politycznym jakie zaszły w ciągu ostatnich lat, osiągnięto porozumienia w sprawie wdrożenia skutecznych procedur wczesnego i wzajemnego ostrzegania, harmonizacji metod i środków reagowania na nadzwyczajne zagrożenia radiacyjne w skali międzynarodowej, w tym Polski z krajami sąsiadującymi, posiadającymi elektrownie jądrowe.

W Polsce nie mamy jeszcze elektrowni jądrowych, ale w promieniu ok. 300 km od granic naszego państwa pracuje 9 elektrowni jądrowych z 25 blokami energetycznymi o łącznej mocy elektrycznej netto ok. 16,6 GWe. (wg stanu na dzień 26.09.2025 r. – podaje nuclear.pl)

Pomimo, że nasz kraj nie posiada dotychczas energetyki jądrowej, to jednak nasze położenie w Europie (większość naszych sąsiadów posiada elektrownie jądrowe) oraz rosnące zagrożenie terroryzmem (także nuklearnym) i sąsiedzkimi konfliktami wojennymi (np. wojna w Ukrainie) zmusza nas do posiadania stacji (systemu) wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych.

Monitoring sytuacji radiacyjny w Polsce prowadzony jest przez pomiarowe stacje systemu wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych, w skład tego systemu wchodzą tzw. stacje podstawowe i wspomagające.

Jak podaje na stronie internetowej Polska Agencja Atomistyki (PAA), do stycznia 2026 roku w Polsce działało 65 podstawowych stacji automatycznych PMS (ang. Permanent Monitoring Station) należących do PAA. Polskie stacje PMS działają także w systemie międzynarodowym Unii Europejskiej i państw bałtyckich (Rada Państw Morza Bałtyckiego). Dokonują pomiary ciągłego wielkości radiologicznych: mocy dawki promieniowania gamma oraz rejestrują widmo promieniowania, co pozwala na wykrycie skażeń promieniotwórczych. Plan na rok 2026 przewiduje uruchomienie 10 kolejnych stacji PMS.

System podstawowy uzupełnia dodatkowo 13 wysokoczułych stacji typu ASS-500 należących do Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej oraz 9 stacji IMGW-PIB należących do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowego Instytutu Badawczego, realizujących pomiary na zlecenie Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska.

Ponadto system wspomagają: 13 stacji pomiarowych należących do Ministerstwa Obrony Narodowej, które wykonują ciągłe pomiary mocy dawki promieniowania gamma, rejestrowane automatycznie w Centralnym Ośrodku Analizy Skażeń oraz 30 placówek podstawowych, działających w Stacjach Sanitarno-Epidemiologicznych i placówki specjalistyczne, wykonujące bardziej rozbudowane analizy skażeń prób środowiskowych.

Ocena sytuacji radiacyjnej kraju realizowana jest na podstawie danych pozyskiwanych w ramach monitoringu krajowego ze stacji wczesnego wykrywania skażeń i placówek pomiarowych rozmieszczonych zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie stacji wczesnego wykrywania skażeń promieniotwórczych i placówek prowadzących pomiary skażeń promieniotwórczych oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 lutego 2024 r. w sprawie systemów wykrywania skażeń i powiadamiania o ich wystąpieniu oraz właściwości organów w tych sprawach.

Systematyczna ocena sytuacji radiacyjnej kraju jest prowadzona przez Centrum ds. Zdarzeń Radiacyjnych (CEZAR), stanowiące wyodrębniona komórkę organizacyjną Państwowej Agencji Atomistyki.

Postępowanie w przypadku wystąpienia zdarzenia radiacyjnego regulowane jest przez przepisy ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (tekst ustawy jednolity z uwzględnieniem zmian – Dz. U. 2026 poz. 1) oraz rozporządzenia Rady ministrów z dnia 25 maja 2021 r. w sprawie planów postępowania awaryjnego w przypadkach zdarzeń radiacyjnych (Dz. U. 2021 poz. 1086).

We wszystkich przypadkach prezes Państwowej Agencji Atomistyki, poprzez kierowane przez niego Centrum ds. Zdarzeń Radiacyjnych, pełni rolę informacyjno-konsultacyjną, również w zakresie oceny poziomu dawek i skażeń oraz innych ekspertyz i działań na miejscu zdarzenia, formowania informacji dla społeczności narażonych w wyniku zdarzenia, przekazywania informacji do organizacji międzynarodowych i państw ościennych (całodobowy Krajowy Punkt Kontaktowy).

Ścisły nadzór i kontrola nad obiektami jądrowymi oraz działalnością ze źródłami promieniowania powodują, że prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożeń radiacyjnych ludności w Polsce jest znikome, niemniej jednak prezes PAA dysponuje systemem pozwalającym na ocenę sytuacji radiacyjnej kraju oraz podejmowanie decyzji o koniecznych działaniach interwencyjnych.

Ocena sytuacji radiacyjnej Polski, jest podawana na stronie internetowej PAA http://www.paa.gov.pl). W warunkach normalnych skażeń promieniotwórczych przedstawiane są komunikaty kwartalne ogłaszane w Monitorze Polski oraz raporty roczne przedstawiane prezesowi Rady Ministrów przez prezesa PAA.

Międzynarodowa skala zdarzeń jądrowych i radiologicznych INES

INES jest narzędziem wprowadzonym w 1990 r. stosowanym przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej (MAEA) i państwa członkowskie (w tym Polskę) do określania kategorii i ujednolicenia kwalifikowania zdarzeń zaistniałych w obiektach jądrowych i ochronie radiologicznej.

Z czasem została tak zmodyfikowana, aby pozwalała opisywać wszystkie możliwe zdarzenia w cywilnych instalacjach jądrowych, a także podczas transportu, przechowywania i użytkowania materiałów promieniotwórczych.

Umożliwia ona szybkie i merytoryczne jednoznaczne informowanie społeczeństwa o zagrożeniach spowodowanych zdarzeniem w obiektach jądrowych. Ułatwia również ich poprawną interpretację przez ekspertów, środki masowego przekazu i społeczeństwo.

Źródło: www.nuclear.pl

Wszystkie zdarzenia kwalifikowane są do jednego z 7. poziomów: najniższy nr 1. jest zakłóceniem (anomalią), najpoważniejsze najcięższe, takie jak w Czarnobylu otrzymuje miano wielkiej awarii – poziom 7.

Skala jest powszechnie stosowana przez kraje członkowskie Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) oraz Agencji Energii Jądrowej przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (NEA OCED).

Andrzej Powidzki

Wrocław, 22 kwietnia 2026 r.