Dzisiaj, 10 maja 2026 roku mija 81. rocznica pierwszego powojennego zebrania Zarządu Miasta Wrocław pod przewodnictwem pierwszego po wojnie prezydenta Wrocławia dr Bolesława Drobnera, z tego powodu postanowiłem przypomnieć czytelnikom jak do tego doszło.

Powrót Polski na ziemie zachodnie i północne nie był jedynie prostym rezultatem rozgromienia Niemiec hitlerowskich przez armię koalicji antyhitlerowskiej. Problem granic Polski omawiany był m.in. na konferencjach przywódców koalicji antyhitlerowskiej – „Wielkiej Trójki” w Teheranie (od 28 listopada do 01 grudnia 1943 r.) i w Jałcie (od 04 do 11 lutego 1945 r.).

Na konferencji w Teheranie, padły ważne stwierdzenia ze strony szefów rządów: Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) i Wielkiej Brytanii. Józef Stalin powiedział, że granica Polski powinna sięgać do Odry i że Rosjanie dopomogą Polakom ustalić granice tak daleko na zachód. Natomiast Winston Churchill oświadczył, że państwo i naród polski powinny mieć swoją siedzibę pomiędzy tzw. linią Curzona (obecnie linia Curzona stanowi wschodnią granicę Polski) i linią Odry, włączając do Polski Prusy Wschodnie i Opole, ale rzeczywiste wytyczenie granic wymaga pieczołowitych badań prawdopodobnie przemieszczeń ludności.

W przeciwieństwie do mało precyzyjnego stanowiska ówczesnego premiera Wielkiej Brytanii, szef rządu ZSRR był bardziej zdecydowanym i w pełni konsekwentnym zwolennikiem granic Polski na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku. Wstępne porozumienie w tej sprawie zawarto 26 lipca 1944 r. pomiędzy rządem ZSRR a Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego (dop. aut. PKWN – tymczasowy organ władzy wykonawczej w Rzeczypospolitej Polskiej, działający od 21 lipca do 31 grudnia 1944 roku, na obszarze zajmowanym przez Armię Czerwoną po okupacji niemieckiej. PKWN składał się z komunistów polskich – został powołany w Moskwie i był sterowany politycznie przez Józefa Stalina. Od 1 sierpnia 1944 roku siedzibą PKWN był Lublin, a organem prasowym była „Rzeczpospolita”).

W tym samym czasie, pod wpływem przemian zachodzących w Polsce, a zwłaszcza w wyniku powołania PKWN i później Tymczasowego Rządu Rzeczpospolitej Polski, stanowisko rządu Wielkiej Brytanii w sprawie przyszłej granicy polsko-niemieckiej uległo wyraźnej zmianie na niekorzyść Polski. (dop. aut. Tymczasowy Rząd powstał 31 grudnia 1944 r. z przekształcenia PKWN. Uprawnienia PKWN zostały przelane na Tymczasowy Rząd ustawą Krajowej Rady Narodowej z stycznia 1945 roku o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy. Edward Osóbka-Morawski został premierem rządu i ministrem spraw zagranicznych).

Na konferencji w Jałcie, wbrew poprzednim ustaleniom, Brytyjczycy w porozumieniu z Amerykanami zgadzali się na oddanie Polsce jedynie części Prus Wschodnich (na południe i na zachód od Królewca), Gdańska, wschodniej części Pomorza i Górnego Śląska, a więc bez Szczecina, Wrocławia, a nawet Opola.

W Jałcie, mimo nalegań przedstawicieli rządu radzieckiego nie doszło do uzgodnienia stanowisk w tej sprawie. W dokumencie podpisanym 11 lutego 1945 roku na zakończenie konferencji znalazło się jedynie ogólnikowe stwierdzenie, że Polska musi otrzymać znaczne nabytki na północy i zachodzie.

Tak, więc w maju 1945 roku jeszcze nie było przesądzone, czy Wrocław znajdzie się
w granicach Polski, ani jak będzie przebiegać nowa granica Polski. Rozstrzygnęła to dopiero konferencja poczdamska trwająca od 17 lipca do 02 sierpnia 1945 roku. (dop. aut. konferencja w Poczdamie koło Berlina z udziałem przywódców trzech mocarstw sojuszniczych w II wojnie światowej: prezydenta USA – Harry Trumana, premiera ZSRR – Józefa Stalina i premierów Wielkiej Brytanii: Winstona Churchilla do 25 lipca 1945 r. oraz Clementa Attlee od 28 lipca 1945 roku – już jako przyszły premier brytyjski. Ich decyzje miały mieć bezpośredni, trwały wpływ na powojenną sytuację w Europie).

Pomimo tego, że nie było żadnych formalnych ustaleń, powołany Tymczasowy Rząd Rzeczpospolitej Polski był przekonany, że zachodnią granicą Polski będą rzeki: Odra i Nysa Łużycka. Wierzyli w zapewnienia Józefa Stalina, który był zdecydowanym i konsekwentnym zwolennikiem ustalenia Polskiej granicy na Odrze, Nysie Łużyckiej i Bałtyku, w przeciwieństwie do mało precyzyjnego stanowiska ówczesnego premiera Wielkiej Brytanii Winstona Churchilla.

Przywracanie Wrocławia do życia po wyzwoleniu miasta. Tymczasowy Rząd Rzeczpospolitej Polskiej, mający od 1 lutego 1945 roku siedzibę w Warszawie, na początku marca 1945 r. powołał specjalną komisję do przyjęcia ziem północnych i zachodnich i zorganizowania na nich polskiej administracji państwowej. 14 marca 1945 roku zdecydował o podziale tych ziem na cztery okręgi: Śląsk Opolski, Śląsk Dolny, Pomorze Zachodnie i Prusy Wschodnie oraz mianowano pełnomocników na te okręgi. Zdecydowano także o utworzeniu tzw. grup operacyjnych dla poszczególnych regionów i miast, które miały być przyłączone do Polski. Owe terytoria określano, jako Ziemie Odzyskane.

Ówczesny premier Edward Osóbka-Morawski 24 marca 1945 roku, w czasie uroczystości na Rynku Kleparskim w Krakowie, przekazał wiadomość o nominacji na Pełnomocnika Grupy Operacyjnej na miasto Wrocław doktorowi chemii Bolesławowi Drobnerowi (ur.28.06.1883 r. w Krakowie – zm. 31.03.1968 r. w Krakowie).

Dr Bolesław Drobner wcześnie był kierownikiem resortu pracy, opieki społecznej i zdrowia w Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego w Lublinie – od 21 lipca do 31 grudnia 1944 roku. Tworzył administrację w Małopolsce i Rzeszowie. Do Krakowa przyjechał z Lublina 19 stycznia 1945 roku.

Biura zalążków przyszłej wrocławskiej administracji mieściły się w Krakowie, w budynkach Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR) przy ul. Zygmunta Krasińskiego. Było to miejsce pracy przyszłego prezydenta stolicy Dolnego Śląska dr Bolesława Drobnera. Tutaj tworzył zespół
współpracowników. Z założenia miała to być grupa fachowców, dawnych polskich pracowników samorządowych, którzy umieli zorganizować poszczególne działy gospodarki komunalnej. W tym czasie na terenie Dolnego Śląska toczyły się jeszcze walki. Trwała bitwa o Wrocław.

Bolesław Drobner wezwany do Warszawy przez Edwarda Ochaba, ministra Administracji Publicznej otrzymał od niego tzw. carte blanche, dającą nieograniczoną moc na swoje działania, mające na celu przywrócenie Wrocławia do życia w polskich rękach. Wrocław został miastem wydzielonym funkcjonującym na specjalnych prawach tak jak wówczas Łódź czy Warszawa. Wyjazd do Wrocławia musieli także autoryzować Rosjanie. Drobner uzyskał taki glejt wydany przez podpułkownika Riepina, Naczelnika Oddziału z Wojennej Komendy Frontu w Krakowie, w dniu 7 kwietnia 1945 roku.

Z takim dokumentem oraz pomocą materialną i finansową od ministra Administracji Publicznej Edwarda Ochaba, otrzymał polecenie wyjazdu do Wrocławia najpóźniej w piątek 13 kwietnia 1945 roku.

Dlaczego dr Bolesław Drobner, do Wrocławia miał udać się już w połowie kwietnia? Sądzono bowiem, że niemiecki garnizon wrocławski – twierdza „Festung Breslau” podda się lada dzień. Tak się jednak nie stało.

Bolesław Drobner, pojechał 13 kwietnia 1945 roku do Wrocławia z pierwszą „grupą rekonesansową”, było ich razem 13 osób (do tego doliczyć należy 10 kierowców i 16 milicjantów z obstawy). Na noc zatrzymali się w Komendzie Wojennej, w miejscowości Kanth (obecne Kąty Wrocławskie). Po spędzonej tu nocy, 14 kwietnia grupa Drobnera ruszyła w kierunku zdobytych przez Armię Czerwoną części miasta Wrocław. Bez asysty milicji i wojska dojechali aż do placu Hindenburga, czyli dzisiejszego placu Powstańców Śląskich. Dalej zakazano im jechać ze względu na trwające w mieście działania wojenne. Tam spotkali się na obiedzie z dowództwem radzieckich wojsk oblegających Wrocław.

Bolesław Drobner tego dnia zobaczył po raz pierwszy miasto, którego miał być prezydentem. Na ulicach miasta trwały walki. Nic nie zapowiadało szybkiej kapitulacji „Festung Breslau”. 15 kwietnia 1945 roku już w Kanth, dr Bolesław Drobner przyjął rewizytę komendanta wojennego Armii Czerwonej miasta Wrocławia pułkownika Liapunowa wraz z jego sztabem. Grupa rekonesansowa wróciła do Krakowa 16 kwietnia 1945 roku.

Wyprawa ta, choć nie przebiegła zgodnie z planem, była pierwszym krokiem w kierunku objęcia Wrocławia przez polską administrację i zaznaczenie polskiej obecności na tym terenie. Należy pamiętać, że było to na kilka miesięcy przed konferencją w Poczdamie, gdzie tak naprawdę w sposób ostateczny i jednoznaczny Wrocław oddano Polsce. Wyprawa, pozwoliła Drobnerowi zorientować się w sytuacji, w jakiej znajduje się miasto.

W Krakowie oczekiwano na wieści o kapitulacji twierdzy „Festung Breslau”. Po trzech tygodniach od wyprawy nadchodzi upragniona wiadomość o kapitulacji niemieckiej załogi „Festung Breslau” wobec wojsk radzieckich. Akt bezwarunkowej kapitulacji podpisano 6 maja 1945 roku w Villi Colonia we Wrocławiu. Głównymi sygnatariuszami byli: generał Herman Niehoff, dowódca niemieckiej załogi twierdzy Wrocław i generał Władimir Głuzdowski, dowódca 6. Armii 1. Frontu Ukraińskiego.

Jako pierwsza do Wrocławia wyruszyła ekipa kwatermistrzowska z inż. Kazimierzem Kuligowskim na czele. W ślad za nią, kilkanaście godzin później z Krakowa do Wrocławia wyjechała samochodami ciężarowymi Grupa Operacyjna Pełnomocnika Rządu, licząca 92 osoby. Grupa Bolesława Drobnera do Wrocławia przybyła trzy dni po wyzwoleniu – już 9 maja 1945 roku.

Pierwsze zebranie Zarządu Miasta Wrocławia odbyło się 10 maja 1945 roku, w mieszkaniu pełnomocnika Rządu Rzeczpospolitej miasta Wrocławia dr Bolesława Drobnera. Pełnomocnik RP przedstawił strukturę i wcześniej ustalony skład poszczególnych wydziałów. Nakreślił harmonogram zadań oraz własną wizję organizacji życia w mieście.

Nowy prezydent Wrocławia dr Bolesław Drobner należał do elity władz komunistycznych. Znakomicie wykształcony absolwent III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego w Krakowie, studiował na uniwersytetach: w Berlinie, we Lwowie, Zurychu, Freibergu badeńskim, gdzie uzyskał doktorat z chemii w 1906 roku. Równocześnie odbywał studia w Instytucie Biochemicznym w Wiedniu. W okresie II wojny światowej przebywał w gułagach ZSRR. Potem dał się „wciągnąć” do Związku Patriotów Polskich i jako zaczadzony ich ideologią powrócił do kraju, wierząc w słuszność sprawy, co było jego wielką tragedią.

Prezydent Wrocławia Bolesław Drobner słynął ze swej energii, jednocześnie owładnięty był ideą „utopijnego socjalizmu”. Realizował ją w maju i czerwcu 1945 roku. Według tego planu, wszyscy pracownicy zatrudnieni w strukturach miejskiej administracji otrzymywać mieli – zamiast pensji – kartki na wszelkie produkty potrzebne do życia. Likwidacja obiegu pieniężnego na terenie miasta w XX wieku była raczej niemożliwa.

Czasy były trudne, kapitulacja Niemiec nie oznaczała, że we Wrocławiu nastał spokój. Rosjanie stosowali zasadę, że wygrana wojna wiąże się z łupami. Rozpoczęła się fala podpaleń, dewastacji, grabieży, pobić i gwałtów

Kradzieże, pobicia i gwałty na ludności cywilnej zdarzały się często. Zarówno Niemcy jak
i przybywający Polacy nie mogli czuć się bezpiecznie. Ludzie przychodzili ze skargami do prezydenta Bolesława Drobnera. Prezydent przejęty sytuacją postanowił interweniować u miejscowego dowódcy Armii Czerwonej, przeciw utrudnianiu przez żołnierzy radzieckich stanu normalizacji życia mieszkańców miasta. Oficer radziecki „spoliczkował” prezydenta Drobnera i wyrzucił z gabinetu. Drobner był wstrząśnięty, a gdy zadzwonił do Bolesława Bieruta, ten kazał mu natychmiast opuścić Wrocław. (dop. aut. Bolesław Bierut ur. 18.04.1892 r. w Rurach Brygidkowskich, pod Tarnobrzegiem – zm. 12.03. 1956 r. w Moskwie. Działacz komunistyczny, przewodniczący KRN i zastępujący Prezydenta RP w latach 1944-1947. Prezydent RP w latach 1947-1952. Jego śmierć w Moskwie do dzisiaj budzi wiele wątpliwości. W Moskwie przebywał już jako sekretarz KC PZPR na XX Zjeździe KPZR).

Pogląd Drobnera na sprawę organizacji życia ludzi pracujących w administracji oraz konflikt z oficerem radzieckim w czerwcu 1945 roku, spowodował, że pełnomocnik – prezydent miasta Wrocław dr Bolesław Drobner musiał złożyć swój urząd.

W ciągu dwóch miesięcy jego rządów we Wrocławiu udało się uruchomić przedsiębiorstwa komunalne: elektrociepłownię, wodociągi i gazownię. Odbyła się także wielka manifestacja patriotyczna mieszkańców Wrocławia zakończona defiladą zwycięstwa.

Niezależnie od współczesnych opcji politycznych i ocen historycznych, nie ulega wątpliwości, ze należy utrwalać pamięć powojennego pierwszego prezydenta Wrocławia i osób z jego otoczenia, którzy w tak niepewnych czasach, podjęli się administrowania polskim Wrocławiem.

Andrzej Powidzki
Wrocław, 8 maja 2026 r.

ŹRÓDŁO:
docplayer.pl – Władze miejskie Wrocław;
polska-org.pl – Bolesław Drobner we Wrocławiu;
dolny.slask.org.pl – Zdjęcia
pl.wikipedia.org