Co więcej, spółdzielnie obciążane opłatami za energię bierną nie zawierały odrębnych umów ani aneksów uzgadniających takie rozliczenia. Podobnych uzgodnień nie zawierały również spółdzielnie, którym opłat się nie nalicza.

Brak odrębnej umowy nie przesądza obecnie o niedopuszczalności naliczenia opłaty. Nie tłumaczy jednak odmiennego traktowania podmiotów znajdujących się w porównywalnej sytuacji.

Przyjęcie, że samo powtórzenie przepisu rozporządzenia w taryfie jest wystarczającą podstawą różnicowania odbiorców, prowadziłoby do absurdalnego wniosku: przedsiębiorstwo energetyczne może samodzielnie decydować, kogo obciąży opłatą, a kogo nie.

Tymczasem art. 4 ust. 2 ustawy – Prawo energetyczne jednoznacznie nakazuje przedsiębiorstwom zajmującym się dystrybucją energii zapewnienie wszystkim odbiorcom świadczenia usług dystrybucji „na zasadzie równoprawnego traktowania”.

Równoprawne traktowanie nie oznacza, że wszyscy muszą płacić identyczne rachunki. Oznacza natomiast, że różnice w zasadach rozliczeń muszą wynikać z obiektywnych i przejrzystych kryteriów. A takich kryteriów nie zastępuje jednostronna praktyka monopolisty.

Najbardziej zdumiewające jest stanowisko Urzędu Regulacji Energetyki.

W odpowiedzi na reklamację jednej z wrocławskich spółdzielni mieszkaniowych URE, odnosząc się do różnic w naliczaniu opłat za energię bierną, powołał się na rozległy obszar działania operatorów oraz uwarunkowania historyczne. Od kiedy historia przedsiębiorstwa energetycznego stanowi podstawę do odstępstwa od obowiązku równoprawnego traktowania odbiorców? Co ma rozległy obszar działania operatora do sytuacji, w której w jednym mieście część spółdzielni ponosi dodatkowe opłaty, a inne nie?

Czy mieszkańcy mają płacić za konsekwencje decyzji podejmowanych przed laty przez przedsiębiorstwo energetyczne, na które nie mieli żadnego wpływu?

Uwarunkowania historyczne mogą wyjaśniać pochodzenie określonych praktyk, ale nie usprawiedliwiają ich utrzymywania, jeżeli prowadzą do nierównego traktowania odbiorców.

Tym bardziej że zadania Prezesa URE zostały w ustawie określone wyjątkowo jasno.

Art. 23 ust. 2 pkt 2 Prawa energetycznego przyznaje mu kompetencje do zatwierdzania i kontrolowania stosowania taryf.

Natomiast art. 23 ust. 2 pkt 13a lit. b tej ustawy wprost wymienia wśród zadań Prezesa URE zapewnienie równoprawnego traktowania użytkowników systemu przez operatorów systemów dystrybucyjnych i przesyłowych.

Zapewnienie równoprawnego traktowania jest zatem ustawowym zadaniem regulatora. Tymczasem organ ten, zamiast wskazać podstawy prawne i kryteria różnicowania odbiorców, odwołuje się do historycznych uwarunkowań działalności przedsiębiorstw energetycznych.

Takie wyjaśnienie nie zastępuje kontroli zgodności stosowanych rozliczeń z obowiązującymi przepisami. Przedsiębiorstwa dystrybucyjne podlegają szczególnemu nadzorowi państwa. Regulator powinien stanowić gwarancję, że ich pozycja monopolistyczna nie prowadzi do nieuzasadnionego różnicowania odbiorców. Prawo unijne również wymaga równego traktowania, a obowiązek niedyskryminacyjnego

traktowania użytkowników sieci wynika także z przepisów Unii Europejskiej. Art. 18 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/943 wymaga, aby opłaty za dostęp do sieci i korzystanie z niej były przejrzyste, odzwierciedlały koszty i były stosowane w sposób niedyskryminacyjny.

Z kolei art. 31 ust. 2 dyrektywy (UE) 2019/944 zakazuje operatorom systemów dystrybucyjnych dyskryminowania użytkowników systemu lub poszczególnych kategorii tych użytkowników.

Art. 59 ust. 1 lit. b tej dyrektywy zobowiązuje natomiast krajowe organy regulacyjne do zapewnienia przestrzegania przez operatorów obowiązków wynikających z prawa unijnego.

Przepisy te nie pozostawiają miejsca na dowolność. Jeżeli porównywalne spółdzielnie mieszkaniowe są obejmowane dodatkowymi opłatami według odmiennych zasad, mamy do czynienia z naruszeniem zasady niedyskryminacyjnego traktowania użytkowników sieci.

Prawo unijne nie przewiduje wyjątku od tej zasady ze względu na rozległy obszar działania operatora czy uwarunkowania historyczne.

Ochrona dla wybranych, rachunki dla pozostałych

W całej sprawie najbardziej uderza niespójność między deklarowaną ochroną gospodarstw domowych a rzeczywistymi obciążeniami ponoszonymi przez mieszkańców budynków wielolokalowych.

Z jednej strony przedsiębiorstwo energetyczne zapewnia, że gospodarstwa domowe nie ponoszą opłat za energię bierną. Z drugiej mieszkańcy płacą je pośrednio za pośrednictwem spółdzielni i wspólnot mieszkaniowych, niekiedy w wysokości wielokrotnie przewyższającej koszt zużytego prądu.

Co więcej, nawet ta ochrona nie działa jednakowo. Korzystają z niej faktycznie mieszkańcy tych spółdzielni, wobec których operator nie nalicza opłat za energię bierną. Pozostali ponoszą koszty, choć znajdują się w porównywalnej sytuacji.

Powstaje zatem pytanie, na jakiej podstawie przedsiębiorstwo energetyczne decyduje, które spółdzielnie znajdą się w uprzywilejowanej sytuacji. Nie wystarczy odpowiedź, że rozporządzenie pozwala naliczać opłaty. Istotą problemu jest przecież to, dlaczego możliwość ta jest wykorzystywana wobec jednych odbiorców, a wobec innych nie.

Państwo nie może deklarować ochrony gospodarstw domowych, a jednocześnie tolerować sytuacji, w której jej rzeczywisty zakres zależy od niejasnych decyzji przedsiębiorstwa energetycznego.

Równoprawne traktowanie odbiorców nie jest przywilejem przyznawanym wybranym spółdzielniom. Jest obowiązkiem wynikającym z polskiego i unijnego prawa.

Jeżeli o tym, którzy mieszkańcy poniosą dodatkowe koszty, decyduje w praktyce monopolista, a regulator nie wymaga wskazania jednoznacznych kryteriów takiego wyboru, to ochrona odbiorców pozostaje jedynie deklaracją. Rachunki są natomiast jak najbardziej realne.

Anna Kondrasiuk