Początek drugiej na świecie pod względem wielkości Polonii dał mój wuj Edmund Sebastian Woś-Saporski z rodzinnych Starych Siołkowic w powiecie opolskim. Gdy Polski nie było na mapie Europy, wuj zarejestrował w 1875 roku w Urzędzie Municypalnym w Kurytybie dystrykt o nazwie ,,Nova Polonia” z flagą narodową przy wjeździe do kolonii Pilarzinho (z portugalskiego „filarek”). Dystrykt działał do 1878 roku.

Polonią brazylijską interesowałem się już w szkole podstawowej. W opowieściach rodzinnych często mówiono o Sebastianie Wosiu, pradziadku mojej Mamy Angeli Woś, jako o niezwykle odważnym mężczyźnie, który pod Krzyżem Południa jest właścicielem plantacji kawy, tudzież ma kilka akrów araukarii. Ojciec zaprowadził mnie do proboszcza, który znalazł w parafialnym sztambuchu następujący zapis: „Sebastian, syn Szymona Woś i jego żony Jadwigi Kampa, urodzony o godzinie czwartej rano 19 stycznia 1844 roku”.

NIEZWYKŁY LIST

Rok przed moją maturą 24 czerwca 1960 roku do Urzędu Gminnego w Starych Siołkowicach wpłynął niezwykły list z dalekiego Campo Largo w Paranie. Nadawcą okazał się cieszyniak Paweł Nikodem, jeden z dwóch nestorów polskiej prasy w Brazylii. W okresie międzywojennym Paweł Nikodem pracował w polskiej dyplomacji w Brazylii. Przytoczę obszerne fragmenty tego interesującego listu: „Drodzy Rodacy, ob. Engelbert Miś zamieszkały przy ulicy Powstańców 18, otrzymawszy mój adres z Polskiego radia w Opolu, zwrócił się do mnie z prośbą o skomunikowanie go z rodziną parańskich Wosiów-Saporskich. Znałem śp. Edmunda Sebastiana Wosia-Saporskiego (zmarł w 1933 roku) „ojca osad polskich w Paranie” oraz jego dzieci, z których już żadne nie żyje; wnuków i prawnuków trzeba by mi dopiero poszukać. Niech ob. Miś zwróci się do Consulado da Polonia, rua Bs. Aires nr 265,  Curitiba-Brasil. (…) Korzystam z okazji, aby pogwarzyć z Wami trochę, Drodzy Krajanie! Za czasów „Gazety Polskiej”, której byłem ostatnim wydawcą i redaktorem, miałem w Kurytybie sposobność poznać szereg parańskich Siołkowiczan (oprócz  Wosiów-Saporskich) – wyliczę Wam ważniejsze postacie: ze Skrochów wnuczka tej rodziny dr Klementyna Wołowska-Mussi jest znanym lekarzem. Artysta snycerz Paweł Kołodziej stałe wystawia prace w Rio de Janeiro. Proboszczem w Kurytybie był inny Siołkowiczanin ks. Paweł Kupczyk. Przesuwają mi się przed oczyma nadto rodziny Piekorzów, Kuligów, Kupków, Filów, Pampuchów, Misiów oraz innych. Do  osad pod Kurytybą należą Pilarzinho (najstarsza, wytyczona przez Wosia w 1871 roku), Candida, Zacarias, Cristina. Tylko prawnuki w tych pozamiejskich osiedlach mówią jeszcze do dziś jako tako po polsku, ale już nie piszą, bo polskie szkoły zamknięto w 1937 roku. Na ogół twierdzą oni, że wywodzą się ze Śląska, lecz wątpię, czy dochowała się wśród nich legendarna już przecież mowa praojców…

8 klasowa szkoła  podstawowa w Starych Siołkowicach, którą ukończył Edmund Sebastian Woś.

Paweł Nikodem w tej opowieści pyta: „Chciałem Was tak zapytać tak po naszemu „po śląsku, po pierońsku” Kochani Krajanie, czy żyje tam jeszcze wśród Was pamięć o tym, że to mija akurat 90 lat, jak z Siołkowic wyjechała w 1869 roku pierwsza gromada 16 rodzin, a rok później taka sama grupa 16 familii do onej dalekiej „Brzezylii” na pozew Sebastiana-Wosia 25-letniego podówczas inżyniera młodzika, synka Szymona, tego samego, co pięknym tenorem śpiwoł pieśniczki nie tylko na lokalnych odpustach… Czy Wy w siołkowickim gnieździe zdajecie sobie sprawę z pionierskiej roli, jaką odegrała ta miejscowość w rozwoju dzisiejszej Parany? Polskę i Brazylię łączy dziś zażyła przyjaźń, a pierwsze ogniwo tego łańcucha dały Siołkowice… Wybaczcie Kochani Siołkowiczanie ten długach list. Napisał go krajan ,, śląski pieron” przez „Gazetę Polską” blisko z Saporskim i Wosiami związany. Pamiętam, jak śp. Sebastian Edmund rzekł sobie do mnie żartobliwie i w zaufaniu: „My dwaj to tacy Polacy przyszywani. Czemu to Piłsudski w 1920 roku nie chciał moich Siołkowic”. List Pawła Nikodema zatytułowany „Siołkowiczanie w Brazylii” wydrukowano w 1961 roku w „Kalendarzu Opolskim”.

Pod pomnikiem Edmunda Sebastiana Wosia-Saporskiego w Kurytybie składają kwiaty wszystkie oficjalne polskie delegacje.

GROM Z PARYSKIEGO NIEBA

Na studiach co jakiś czas dostawałem listy z Kurytyby i z Brusque. Te pierwsze od mego kuzyna dr Edmunda Leininga Saporoskiego lub jego córki Edilmy, studentki prawa.  Były pisane w języku portugalskim. Tłumaczył je na język polski poliglota Zdzisław Kempf względnie pisarz  Boleslaw Mrówczyński, który przymierzał się do napisania zbeletryzowanej trylogii związanej z parańskimi dziejami Wosiów i rodaków. Dziełu nadał tytuł „Bartochowie” (poszczególne tomy: Bitwa o Pilarzinho, Osada nad Srebrnym Potokiem i Tętniący step). I nagle szok z samiutkiego Paryża, telegram nadany na Polach Elizejskich o treści: „Przyleciałem z delegacją z Brazylii na Tysięczną Rocznicę Chrztu Polski. Jutro widzimy się na śniadaniu we wrocławskim „Monopolu”. W siołkowickim domu przestraszona Mama zapytała: – A w czym ty synek pojedziesz do Wrocławia? Przy stoliku śniadaniowymi ukłony złożyłem potężnemu Edmundowi Gardolińskiemu będąc przekonany, że to Saporski. Za chwilę bardzo niskiego wzrostu kuzyn pojawił się z wielkim koszem podarunków. Służbową wołgą użyczoną na dwa tygodnie przez prof. Bolesława Iwaszkiewicza, przewodniczącego Prezydium RN Wrocławia, pojechaliśmy do rodzinnej wsi. W Siołkowicach Saporski najdłużej rozmawiał z moją babcią Marią Woś (1890-1970). Na obiad zażyczył sobie kilka strągów domowej fasoli typu „Jaś” z bardzo ostrym sosem, który przywiózł z „drugiej” ojczyzny. Po posiłku paliliśmy z ojcem skręty z brazylijskiego petuna popijając cachaçe. Na drogę powrotną do Kurytyby kuzyn zabrał z naszego ogródka dwa woreczki ziemi ojczystej, pierwszy umieści pod płytą grobową „ojca emigracji”, drugi zostawi dla siebie. Ja podarowałem kuzynowi oprawioną na poczekaniu własną pracę magisterską zatytułowaną „Dzieje Polonii brazylijskiej uwiecznione beletrystycznie w trylogii Bolesława Mrówczyńskiego „Bartochowie”.

WYSTAWA I JESZCZE SESJA

Pracując w redakcjach warszawskich pism namawiano mnie po kolejnej odwilży na zorganizowania nowych polonijnych projektów. Pierwszym była wystawa poświęcona stuletniej historii emigracji Polaków do Ameryki Łacińskiej. Drugi projekt – sesją naukowa – był trudniejszy do zrealizowania. Myśmy wciąż byli krajem za żelazną kurtyną, państwem dla zachodu komunistycznym, a w Brazylii kwitł przecież kapitalizm z kolejnym wywrotowym prezydentem. No ale z pomocą przyszedł mi „świeży” emigrant z Brazylii Władysław Wójcik, z którym wcześniej korespondował. Także Anisio Oleksy, prezes Federaçâo Polônica do Brasil – POLBRÁS, zresztą kuzyn naszego byłego premiera Józefa Oleksego. Pieniądze na sesję ciułałem przez niemal rok. Eksponaty wysłał Anisio Oleksy, ale przede wszystkim większość potrzebnych eksponatów pożyczyła Ambasada Republiki Brazylii. Wpuszczono mnie do ichniejszego archiwum mieszczącym się przy Rudawskiej 5. JE Ambasador pozwolił mi spenetrować archiwa i jeszcze zapakował na odchodnym jakiś bimber i bardzo mocny tytoń, który kurzyli kabokle w interiorze. Najciekawszy z otrzymanych dokumentów był drukowany po polsku miesięcznik „Lud”, w którym można było wyczytać dokładne dane o rodzajach uzbrojenia wszystkich armii Układu Warszawskiego. Zarządziłem, że gdziekolwiek na obwożnej wystawie znajdzie się miesięcznik, musi być chroniony przez osobę pilnująca, by podejrzany tekst nie dostał się w niepowołane ręce. Ekspozycję o eksodusach Polonii na przełomie XIX/XX wieku obejrzało w różnych klubach i domach kultury ponad 100 tysięcy osób.

Na sesję nie udało się ściągnąć żadnego naukowca z Brazylii. Referaty z naszej strony wygłosili prof. Witold Kula z PAN i doc. Manfred Kutyma z Instytutu Śląskiego. Wartościowym głosem było wystąpienie sędziwego Władysława Wójcika. Nawiązał do wspomnień „ojca emigracji” zawartych w „Pamiętniku z brazylijskiej puszczy”, wydanych przez „Śląsk” w 1974 roku. W książce określony jest status rodzin emigrantów, wykształcenie co najmniej ośmioklasowe lub średnie, gdy np. to co pisał Kazimierz Głuchowski, a powtarzała za nim Maria Konopnicka w „Panu Balcerze w Brazylii”, chłopi z Galicji, to były te Maćki i Wojtki na ogół  niepiśmienne. Siołkowiczan doc. Kutyna przypomniał, iż w mojej rodzinnej wsi ośmioklasową szkołę otwarto w 1767 roku, a w 30 lat później drugą podstawówkę z powodu bardzo dużej ilości dzieci.

STARY KAWALER

Gdzie się nie pojawia u swoich, jest „starym kawalerem”. Jego bliski kolega Max Kulig stałe powtarzał: – Ożeń się, musisz po sobie kogoś zostawić. Tylko że chłop nie miał czasu na żeniaczkę, bo albo się uczył (ukończył długie studia inżynieryjne – agrimensor estadual), albo zakładał nowe organizacje, albo wytyczał tereny pod zabudowy. Cesarz zachęcił go do zdobycia certyfikatu prawnika, gdy udało mu się zostać posłem federalnym w Rio de Janeiro, wiązało się to z spisaniem przez wuja dekretu znoszącego w 1888 roku niewolnictwa w Brazylii, oczywiście uchwalonego przez parlament. Poseł dalej gania swoich współpracowników po puszczy, by wytyczyć nowe tereny dla wciąż przybywających z Polski emigrantów. To już  kolejna „gorączka brazylijską”. No i nagła tragedia w 1901 roku: poseł w dżungli zostaje ukąszony przez jadowitą żmiję. Zauważyła to pomagająca w pracy indianka Marija, przegryzła żyłę wuja i wypluła truciznę. „To był znak od Boga, że muszę się z Mariją ożenić i dalej trwać przy dziele otwierania Brazylii dla krajan” napisał kilka lat później w Pamiętniku. Ale wtedy miał 57 lat i rozpoczął drugie jakby życie – co rok rodzi mu się prorok. Najpierw córa, córa, córa, córa, córa i w końcu syn. Saporscy mieli jedenaścioro dzieci!

Wcześniej Edmund Saporski pracuje w nadzorze budowanym, na Amazonce buduje elektrownię wodną. Najbardziej spektakularną inwestycją rządu parańskiego jest magistrala kolejowa Kurytyba-Paranagua. W przyszłości będzie budował niejedną jeszcze linię kolejową, np. do Ponta Grossa czy do Rio Negro, lecz żaden z nich odwagą rozwiązania nie dorówna pierwszej. Ten dwudziestokilometrowy odcinek zwany „Zakrętem Saporskiego” to cudo techniki pnące się karkołomnie w górę wśród plątaniny araukariowych drzew i kutych w czerwonych skałach tuneli oraz mostów rozpiętych nad przepaściami.

NIE PODDAJE SIĘ

Po kolejnych przewrotach politycznych próbuje ratować dziedzictwo kulturalne polskiego dorobku. Zebrany zbiór eksponatów miał być pokazany na Powszechnej Wystawie Krajowej we Lwowie w 1893 roku. W komisji argentyńsko-brazylijsko-polskiej Saporski zostaje komisarzem PWK. Eksponaty jednak gdzieś zaginęły. Paweł Nikodem napisał, że mógł je ktoś ukraść. Saporski i tak wygrał to przedsięwzięcie, otrzymał we Lwowie z rąk prezydenta order Polonia Restituta. To wyróżnienie jeszcze bardziej zachęciło go do społecznego działania w kilku towarzystwach, np. w Towarzystwie Tadeusza Kościuszki czy Towarzystwie Kazimierza Pułaskiego w Sao Mateus. Czytelnia w Kurytybie nadaje mu tytuł dożywotniego honorowego prezesa, Polskie Towarzystwo Samopomocy i Oświaty w Rio de Janeiro przyznało tytuł „Członka Fundatora”.

W 1898 roku Edmund Saporski uczestniczy w tzw. „Sejmie Polskim” mającym na celu założenie Związku Narodowego Polskiego na Amerykę Południową, przy czym należy podkreślić, że w owym „Sejmie” uczestniczy jako reprezentant Polskiego Towarzystwa Handlowo-Geograficznego, organizacji powołanej we Lwowie w r. 1894 z inicjatywy Tadeusza hr. Dzieduszyckiego i profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Józefa Siemiradzkiego. Do Kurytyby przybyli przedstawiciele wszystkich ówczesnych towarzystw polskich ze stanów Santa Catarina, Sâo Paulo, Rio de Janeiro.

Na życie rodzinne ma coraz mniej czasu, bo i przecież zdrowie już nie takie, jak drzewnej. Chociaż sił mniej, przez kolejne lata wędruje ze swym trójnogiem i teodolitem po parańskim interiorze, by wymierzać nowe działki. Nowy prezydent  Brazylii Alfonso Lena wydał dekret na nową nazwę kolonii „Saporski” w momencie, gdy Polaków z całej naszej ojczyzny mieszka pod Krzyżem Południa już prawie milion.

Edmund Sebastian Woś-Saporski zmarł grudnia 1934 roku dożywszy lat 90. Pochowany został  na cmentarzu municypalnym Kurytyby, który  położony jest u wlotu linii kolejowej Pilarzinho sięgającej swymi początkami czasów pierwszych osadników z opolskich Siołkowic. Grób jego skierowano frontem w stronę wiekopomnego bohaterskiego dzieła, jakim pozostanie na zawsze pionierska kolonizacyjna kolumna mająca na celu dobro dwóch ojczyzn: Polski i Brazylii.  Mieczysław Lepecki, adiutant Józefa Piłsudskiego, który po wojnie osiadł w Brazylii napisał: „Przybył do Kurytyby jako do ośrodka kilkutysięcznego, a rozbudował do miasta dwumilionowego. Brał zawsze i wszędzie żywy udział we wszystkich sprawach, do których garną się ludzie szlachetnego serca”.

Teraz Polonia brazylijską jest drugą na świecie po amerykańskiej, liczy około 3 milionów rodaków.

ENGELBERT MIŚ

Zdjęcia: „Całe życie z Polonią”

Data publikacji: 2026-10-23