W Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, w jego oddziale zlokalizowanym w dawnym Pałacu Braunschweigów przy ul. Armii Krajowej 13 jest wyjątkowa wystawa. Głównym bohaterem wystawy jest niezwykłe odkrycie archeologiczne, niewielkich rozmiarów kamienna figurka o wyglądzie kobiety – znaleziona przypadkowo przez rolnika na terenie kołobrzeskiego Podczela – dzisiaj dzielnica Kołobrzegu.

„Wenus z Kołobrzegu”, bo tak zostało nazwane odkrycie, jest wyjątkowym w skali Europy Środkowo-Wschodniej znaleziskiem z obszaru Pomorza Zachodniego. Figurka, „Wenus z Kołobrzegu”, została zaklasyfikowana jako artefakt kultury neolitycznej i wzbudził ogromne zainteresowanie nie tylko w Polsce, ale i na świecie.

Kamienna, subtelna, a zarazem pełna symboliki, „Wenus z Kołobrzegu” przyciąga uwagę nie tylko archeologów, ale również wszystkich, których porusza historia pradawnych cywilizacji. Kołobrzeską Wenus można zobaczyć w specjalnie zaaranżowanej przestrzeni Pałacu Braunschweigów, gdzie ekspozycja wzbogacona jest o światło, dźwięk – atmosferę sprzyjającą refleksji.

Figurka prezentowana jest w niewielkim specjalnie wydzielonym, zaciemnionym pomieszczeniu. Centralne miejsce zajmuje specjalnie przygotowana gablota na ciągle obracającej się podstawie, na której znajduje się tylko figurka, oświetlona jedynie punktowym światłem. Całość dopełnia delikatny szum morskich fal dobiegających z ukrytych głośników – wszystko po to, by podkreślić wyjątkowość prezentowanej figurki Wenus. Tworzy to odpowiednią atmosferę i warunki do refleksji.

Figurki antropomorficzne, tak zwane wenuski są powszechnie spotykane na stanowiskach neolitycznych z VI i V tysiąclecia p.n.e. na rozległych terenach położonych na południe i południowy wschód od Karpat. Podobne figurki odkrywano na obszarze Anatolii – krainie historycznej Turcji oraz południowej Europy. „Wenus z Kołobrzegu” stanowi natomiast unikatowe znalezisko z obszaru Polski. Neolityczne figurki Wenus wykonywano z gliny, znacznie rzadziej z surowca kamiennego, takiego jak piaskowiec, marmur czy wapń. Tradycyjnie uważa się je za symboliczne przedstawienie kobiecości i płodności. Mogły być one używane w rytuałach lub ceremoniach, mających na celu celebrowanie płodności, zapewnienie przetrwania i dobrobytu lokalnej społeczności.

Stylizowana forma kołobrzeskiej Wenus wykonana z wapienia zdradza wysoki kunszt artystyczny i pomimo prostoty formy wyróżnia się wyjątkowymi walorami estetycznymi. Jednak postać kobiety nie wykazuje wysokiego poziomu detalu – zapewne „czas” zrobił swoje.

Na tablicy informacyjnej czytamy, że: „Kamienna figurka przedstawia stylizowaną postać kobiety, wykonaną z wapienia o beżowej barwie, z widocznymi w strukturze fragmentami muszli małżów, ślimaków oraz rurek wieloszczetów (serpul). Ma około 12 cm wysokości i została wykonana w sposób uproszczony, z naciskiem na ukazanie cech płciowych. Sylwetka jest dość masywna, o zniekształconych proporcjach. Kończyny górne są jedynie zarysowane, dolne – nieco rozstawione, lecz opracowane niezbyt szczegółowo. Twarz pozbawiona jest rysów – brak oczu, nosa, ust i uszu. Piersi zostały zakryte przez ugięte w łokciach ręce. Jednocześnie głowa oraz górna część tułowia są nieproporcjonalnie duże w stosunku do krótkich nóg. Na tylnej części widoczne są ślady formowania w okolicy nóg, prawdopodobnie powstałe w wyniku uderzenia twardym narzędziem. Na powierzchni figurki czytelne są wgłębienia wynikające z charakteru surowca, z którego została wykonana – stanowiące ślad wygładzenia, szczególnie w okolicy piersi i bioder, co może sugerować użytkowanie figurki (np. przechowywanie w opakowaniu wykonanym z materiału organicznego – np. skóry?). Tył postaci jest stosunkowo płaski, co może świadczyć o tym, że figurka była ustawiona pionowo lub przymocowana do jakiegoś podłoża”.

Mimo prostoty wykonania, jej wartość poznawcza i kulturowa jest ogromna – to pierwszy tego rodzaju zabytek odkryty na północ od Karpat. Odkrycie tej figurki to nie tylko sensacja archeologiczna, ale i wydarzenie o ogromnym znaczeniu kulturowym oraz społecznym. Zespół badawczy, który prowadził analizę obiektu, w tym specjaliści z Fundacji Relicta, Grupy Eksploracyjno-Poszukiwawczej Parsęta, a także zespół Narodowego Konserwatora Zabytków – potwierdził, że figurka rzeczywiście pochodzi z epoki neolitu i nie jest falsyfikatem.

Andrzej Powidzki
Kołobrzeg, sierpień 2026 r.