Ostrów Mazowiecka – niewielka miejscowość w połowie drogi z Warszawy do Białegostoku. Na tamtędy przejeżdżających ludzi nie robi szczególnego wrażenia. Z chwilą powstania obwodnicy miasto jest omijane. Miasteczko księżnej Anny Mazowieckiej nie różni się szczególnie od innych niewielkich miejscowości województwa mazowieckiego, poza jednym szczegółem, to tutaj na dalekich przedmieściach Ostrowi Mazowieckiej, w oddalonym o ok. 3,5 km Komorowie, znajdowały się tzw. Koszary Komorowskie. W latach 1917-1918 i 1926–1939 w Koszarach Komorowskich mieściła się Szkoła Podchorążych Piechoty Wojska Polskiego.

Ratusz wybudowany w stylu neobarokowym w 1927 roku. Zniszczony w 1944 roku w czasie II wojny światowej, został odbudowany w latach 1945-1947 z nieznacznymi modyfikacjami – zwieńczenie wieży i alkierze. Zgodnie z pierwotną funkcją jest siedzibą władz samorządowych i administracyjnych.

Do dzisiaj na terenie Garnizonu Komorowo pozostaje pamiątka po podchorążych, jest nią jedna z największych galerii pomników historycznych zgromadzonych w jednym miejscu. Podobny zbiór pomników można zobaczyć tylko w amerykańskiej uczelni wojskowej West Point.

Korzystając więc z okazji i mając chwilę wolnego czasu, można się zatrzymać na chwilę i odwiedzić to ciekawe miejsce – miasto Ostrów Mazowiecka z Garnizonem Komorowo.

Garnizon Komorowo k/Ostrowi Mazowieckiej

Historia Garnizonu Komorowo jest bardzo bogata i sięga czasów carskich. W latach 1889 – 1892 na terenie Komorowa władze carskie wybudowały kompleks koszar wojskowych, w których w latach 1892 -1915 stacjonowały: 23. Nizowski Pułk Piechoty i 24. Symbirski Pułk Piechoty oraz 6. Brygada Artylerii Polowej.

W okresie I wojny światowej koszary były zajmowane przez okupacyjne oddziały wojsk niemieckich. Natomiast w okresie międzywojennym w koszarach stacjonowały jednostki Wojska Polskiego, w tym Szkoła Podchorążych Piechoty.

Po kampanii wrześniowej 1939 roku teren koszar w Komorowie zajmują wojska niemieckie, które od 1941 roku powołują tam szpital polowy i tworzą obóz jeniecki dla jeńców radzieckich – Stalag 333 oraz obóz pracy dla ludności cywilnej. Obóz jeniecki funkcjonował od jesieni 1941 roku do listopada 1943 roku. W tym okresie śmierć poniosło blisko 43 tysiące żołnierzy radzieckich. Ludność cywilna, która pomagała jeńcom, trafiała do niemieckich katowni w Ostrowi Mazowieckiej: aresztu policyjnego tzw. „Czerwoniaka” – nazwę zawdzięcza elewacji czerwonego koloru, po wojnie zmieniono na kolor szary – budynek znajduje się na naprzeciwko obecnej poczty oraz komendantury gestapo „Browar” (na miejscu browaru wybudowano po wojnie Szkołę Podstawową nr 1 im. Tadeusza Kościuszki). Pobyt w „Browarze” kończył się zwykle śmiercią w gestapowskiej katowni, albo na miejscach straceń należących do „ostrowskiego pierścienia śmierci”: Biel, Guty-Bujno, Gąsiorowo, Zgleczewo Szlacheckie.

Początkowo po wojnie w 1949 roku przystąpiono do rozbiórki koszar, lecz w 1950 roku wstrzymano rozbiórkę i przystąpiono do odbudowy koszar. Wówczas obiekty garnizonu przejmują jednostki wojskowe: geodezyjno–kartograficzna, chemiczna i batalion samochodowy. Powstaje Wojskowa Administracja Koszar oraz zostaje powołany do życia w garnizonie Wydział Administracyjno-Gospodarczy.

Monument wzniesiono dla uczczenia 570. rocznicy uzyskania praw miejskich przez Ostrów Mazowiecką. Uroczyście odsłonięty 6 czerwca 2004 roku, miał upamiętnić zasługi księżnej dla miasta. Rzeźbę zaprojektowała artystka Miłosława Skoczek-Śliwińska – tworzy również pod pseudonimem „Mila”. Córka rzeźbiarza Zdzisława Skoczka. Ukończyła studia na Wydziale Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1999 roku obroniła dyplom w pracowni wybitnego profesora Adama Myjaka.

Lata 1952 – 1958 są okresem, w którym powstaje osiedle mieszkaniowe dla kadry wojskowej przy ulicy Kościelnej. 15 października 1961 roku, dokonano otwarcia szkoły-Pomnika 1000-lecia Państwa Polskiego – dzisiejsza Szkoła Podstawowa Nr 4 im. 18. Pułku Artylerii Lekkiej przy ul. Podchorążych Piechoty 1.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych nastąpiła największa w okresie powojennym rozbudowa kompleksu koszarowego w Garnizonie Komorowo. W okresie tym wybudowano: warsztaty samochodowe, stołówkę żołnierską, budynek koszarowy oraz basen kryty. Wówczas powstaje drugie osiedle mieszkaniowe dla kadry i pracowników cywilnych wojska przy ulicy Cegielnianej.

W latach 1969–1988 powstaje i funkcjonuje specjalistyczna jednostka: Wojskowe Obserwatorium Astronomiczno–Grawimetryczne (WOAG). Jednostka ta otrzymuje w Garnizonie Komorowo nowo wybudowany budynek przy ul. Kościelnej, w którym oprócz specjalistycznej aparatury pomiarowo–obserwacyjnej umieszczono planetarium.

W 1995 roku następuje reorganizacja jednostek wojskowych w garnizonie i utworzenie jednostki topograficzno–kartograficznej.

W budynku Wojskowego Ośrodka Astronomiczno-Grawitacyjnego w 2004 roku Agencja Mienia Wojskowego i firma Techmex otworzyli Satelitarne Centrum Operacji Regionalnej. Tutaj pozyskiwane były wysokorozdzielcze zdjęcia satelitarne wykonywane przez IKONOS, komercyjnego satelitę obrazującego powierzchnię Ziemi. IKONOS jako pierwszy rejestrował dostępne publiczne zdjęcia o 1-metrowym pikselu w zakresie panchromatycznym i 4-metrowym w zakresie wielospektralnym.

Satelitarne centrum po pięciu latach od otwarcia upadło w 2009 roku z przyczyn ekonomiczno–politycznych, choć miało być dumą polskiej geodezji, a stało się domem starców. Dosłownie!

W budynku Satelitarnego Centrum Operacji Regionalnej otwarto 15 maja 2015 roku Dom Pomocy Społecznej „Dom z Sercem”, a w byłym planetarium o półkolistym sklepieniu urządzono piękną kaplicę.

18. Pułk Artylerii Lekkiej sformowano w 1919 roku we Włoszech. Przewieziony do Francji, gdzie został uzbrojony. W czerwcu 1919 roku przybył do Polski i we wrześniu wyruszyły na front. Brał udział w wyprawie kijowskiej, gdzie wsławił się walkami z 1. Armią Konną Budionnego, bronił kierunku warszawskiego i zakończył udział w wojnie polsko-bolszewickiej zwycięskimi bojami na Wołyniu i Podolu. Jesienią 1921 roku został przeniesiony do Łomży, a później do Ostrowi Mazowieckiej i zakwaterowany w tzw. koszarach różańskich – w pobliżu szosy prowadzącej do miejscowości Różan. W kampanii wrześniowej 1939 roku walczył w składzie macierzystej 18. Dywizji Piechoty nad Narwią w dniach 12-13 września 1939 r. Został rozbity w zaciętych walkach pod Łętownicą i Andrzejewem, podczas przebijania się polskiej dywizji za linię rzeki Bugu.

Szkoła Podchorążych Piechoty

W sierpniu 1914 roku, gdy wybuchła I wojna światowa, współpracujące ze sobą dotąd państwa zaborcze: Rosja, Niemcy i Austro-Węgry, znalazły się w przeciwstawnych obozach polityczno–militarnych. Po zajęciu Królestwa Polskiego przez państwa centralne Niemcy i Austro-Węgry, władcy tych państw w listopadzie 1916 roku proklamowali utworzenie sprzymierzonego z nimi Królestwa Polskiego z namiastką: rządu – Tymczasową Radą Stanu i wojskiem – Polską Siłą Zbrojną.

Pierwszym pomnikiem wzniesionym na terenie koszar Szkoły Podchorążych Piechoty był pomnik Józefa Piłsudskiego, który stanął w pobliżu mauzoleum. Został odsłonięty 7 sierpnia 1932 roku – za życia Marszałka. Pomnik przetrwał wojnę. 19 marca 1950 roku (dzień imienin Marszałka) decyzją ówczesnego starosty ostrowskiego pomnik został wysadzony w powietrze. 19 września 1999 roku „zrekonstruowany marszałek” powrócił na swoje miejsce.

W kwietniu 1917 roku Legiony Polskie, będące odrębną polską wojskową formacją w ramach armii austriackiej, przemianowane wcześniej na Polski Korpus Posiłkowy, zostały przekazane Niemcom z zamiarem włączenia do Polskiej Siły Zbrojnej. W lipcu 1917 roku większość, żołnierzy pochodzących z Królestwa Polskiego, odmówiło złożenia przysięgi na wierność Niemiec, wskutek czego zostali internowani. Żołnierze którzy złożyli przysięgę, weszli w skład Polskiej Siły Zbrojnej (PSZ), zwanej też nieco złośliwie „Polnische Wehrmacht”.

W celu stworzenia korpusu oficerskiego dla tej formacji w sierpniu 1917 roku Niemcy utworzyli w koszarach wojskowych w Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej Szkołę Aspirantów Oficerskich (Offizieren Aspiranten Schule) szkolących kadry dla potrzeb PSZ. Po odzyskaniu niepodległości w listopadzie 1918 roku Szkołę Aspirantów Oficerskich, już przemianowaną na Szkołę Podchorążych, przeniesiono do kompleksu budynków przy Alejach Ujazdowskich w Warszawie. Obecnie część tych zabudowań zajmuje kancelaria Prezesa Rady Ministrów.

Szkoła ta, zwana także Wojenną Szkołą Podchorążych Piechoty, miała za zadanie szkolenie młodzieży – posiadającej wykształcenie ogólne – na oficerów piechoty oraz umożliwiała uzyskanie podstawowego wykształcenia wojskowego kandydatom na oficerów innych broni.

W sierpniu 1921 roku utworzono w szkole kurs roczny (unitarny), jako pierwszy rok nauki dla kandydatów, którzy mieli zamiar poświęcić się na stałe służbie wojskowej w stopniu oficerskim. Po jego ukończeniu uczniowie uzyskiwali stopień podchorążego oraz prawo wstąpienia do szkół oficerskich wyższych – wszystkich broni. We wrześniu 1922 roku powołano do życia przy Szkole Podchorążych pierwszy rocznik Oficerskiej Szkoły Piechoty o kursie 2-letnim. Pokojowa organizacja szkół, wprowadzona w listopadzie 1922 roku, przewidywała osobne etaty dla Oficerskiej Szkoły Piechoty i Szkoły Podchorążych.

12 maja 1926 roku słuchacze i kadra Szkół dotrzymują wierności Rządowi i Prezydentowi RP Stanisławowi Wojciechowskiemu, między innymi stając „oko w oko” z oddziałami Józefa Piłsudskiego na moście Józefa Poniatowskiego i blokując ich wejście do lewobrzeżnej Warszawy – „Przewrót majowy”.

Po przewrocie majowym w 1926 roku Szkoła Podchorążych i Oficerska Szkoła Piechoty przeniesiona została z Warszawy do Komorowa koło Ostrowi Mazowieckiej – pierwszego miejsca założenia Szkoły Podchorążych. Czy zdecydowała o tym postawa podczas przewrotu majowego (niektórzy twierdzą, że to odwet za postawę w zamachu majowym), czy też względy praktyczne i lokalowe (znaczne z roku na rok rosnące zainteresowanie w społeczeństwie służbą oficera zawodowego, wymagające zapewnienia stosownego zaplecza, które z kolei zapewniał duży zespół koszarowy i poligonowy w Komorowie), trudno dziś o tym przesądzić.

Jesienią 1926 roku obie szkoły zostały ściśle zespolone pod nazwą Oficerska Szkoła Podchorążych Piechoty (OSPP). Natomiast w sierpniu 1928 roku przywrócono tradycyjną nazwę Szkoła Podchorążych Piechoty (SPP).

Czyn podchorążych z 1830 roku był kanonem, wokół którego budowano cały program patriotyczno – wychowawczy podchorążych. W 100. rocznicę Powstania Listopadowego sfinalizowano budowę mauzoleum – które stało się prawdziwym sanktuarium Szkoły Podchorążych Piechoty. Wnętrze mauzoleum zdobiło m.in. popiersie Piotra Wysockiego, jednego z bohaterów nocy 29 listopada 1830 roku, patrona Szkoły Podchorążych Piechoty. Mauzoleum po wojnie zostało zdewastowane i było m.in. magazynem sprzętu malarskiego. 26 listopada 1995 roku odbyła się uroczystość otwarcia odnowionego mauzoleum oficerów i podchorążych piechoty poległych w walkach o niepodległość Polski w latach 1794 -1956.

W kwietniu 1937 roku zarządzona została likwidacja batalionu rocznego kursu unitarnego. Odtąd też wyłączną drogą do Szkoły Podchorążych Piechoty stały się kursy podchorążych rezerwy piechoty organizowane przez dywizje piechoty.

Od zarania Szkoły Podchorążych Piechoty naukę prowadzono w niej na wysokim poziomie. Program nauki choć ulegał ciągłym zmianom, obejmował przedmioty praktyczne dzielące się na wyszkolenie osobiste (kulturalne) oraz wyszkolenie jako oficera dowódcy i instruktora. Czas podchorążych wypełniony był ponadto służbą i nauką własną.

To właśnie w Komorowie komendant SPP, płk dypl. Ludwik Bociański wprowadził do ceremoniału promocyjnego zwyczaj pasowania oficerów na pierwszy stopień oficerski na wzór rycerski, dotknięcie piórem szabli lewego ramienia promowanego, który to zwyczaj utrzymał się do czasów współczesnych.

Ostatnia pokojowa promocja 428 absolwentów Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie, odbyła się 15 listopada 1938 roku, jej komendantem był wówczas płk Eugeniusz Żongołłowicz (09.11.1934–15.11.1938). Prezydenta RP reprezentował minister spraw wojskowych gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki. Zaszczytu promowania przez generała Kasprzyckiego dostąpił prymus pchor. Wacław Kuczuk. Podporucznik Wacław Kuczuk otrzymał przydział do 1. Pułku Piechoty Legionów Józefa Piłsudskiego w Wilnie.

Wybuch II wojny światowej zakończył funkcjonowanie Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej. W czasie jej funkcjonowania od 1917 roku do 1939 roku jej mury opuściło łącznie 8987 oficerów.

Klasyczny dworek często ze względu na swoją architekturę nazywany „Małym Belwederem”. W latach 1925-1939 był oficjalną rezydencją komendantów Szkoły Podchorążych Piechoty. Budynek jako jeden z nielicznych obiektów na terenie koszar nie uległ zniszczeniu przez wycofujących się Niemców. Po wojnie urządzono w mim przedszkole, planowano urządzić Izbę Pamięci Szkoły Podchorążych Piechoty i siedzibę Koła Przyjaciół Szkoły Podchorążych Piechoty. Niestety, Agencja Mienia Wojskowego przekazała nieodpłatnie „Dom Komendanta” wraz z dużą działką Gminie Ostrów Mazowiecka w zamian za zapewnienie dzieciom żołnierzy zawodowych miejsc w nowo utworzonym przedszkolu samorządowym. Gmina sprzedała ten piękny obiekt prywatnemu właścicielowi, który go gruntownie odrestaurował i otworzył restaurację.

Wielu „wodzów Wojska Polskiego”, bohaterów wojny obronnej 1939 roku, a następnie dowódców Polskiego Państwa Podziemnego i Żołnierzy Niezłomnych ma w swoich życiorysach naukę w tej uczelni.

Przez jej mury przewinęli się tacy oficerowie jak generałowie: Marian Kukiel – pierwszy komendant szkoły, Stefan „Grot” Rowecki późniejszy – komendant główny Armii Krajowej, a także Kazimierz Fabrycy, Jan Jagmin-Sadowski czy Józef Kuropieska. Pułkownicy: Marian Porwit – uczestnik walk o niepodległość Polski w I i II wojnie światowej, Jan Rzepecki – delegat Sił Zbrojnych na Kraj w 1945 roku, Karol Piłat – dowódca 5. batalionu 3. Dywizji Strzelców Karpackich w bitwie pod Monte Cassino.
Major Henryk Sucharski – bohaterski obrońca Westerplatte czy kapitanowie: Władysław Raginis – obrońca Wizny w 1939 roku i Władysław Wysocki – odznaczony pośmiertnie tytułem Bohatera Związku Radzieckiego za Bitwę pod Lenino.

Decyzją Nr 133/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 15 kwietnia 2014 roku Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Lądowych imienia generała Tadeusza Kościuszki we Wrocławiu przejmuje i z honorem kultywuje dziedzictwo tradycji Szkoły Podchorążych Piechoty w Komorowie koło Ostrowi Mazowieckiej (1917 – 1939).

Andrzej Powidzki
Wrocław, 28 października 2026 r.

Źródło:
– Ostrów Mazowiecka – Z dziejów miasta i powiatu, Praca zbiorowa, K i W Warszawa 1975 r.;
– pl.wikpedia.org;
– Ponadto, wiadomości podane w artykule pochodzą z różnych źródeł prasy lokalnej i autopsji autora.

Autor jako oficer wojsk chemicznych WP, w latach 1971-1980 służył w Komorowie k/Ostrowi Mazowieckiej.

Data publikacji: 2026-10-28