37. wycieczka Rajdu na Raty 2026 – do kopalni Podgórze
Tym razem zabrałem turystów w ramach organizowanego przez Oddział PTTK „Sudety Zachodnie” w Jeleniej Górze do Kowar. Mógłby ktoś powiedzieć – ale co w tych Kowarach jest takiego ciekawego. Zwłaszcza, że w tym roku byliśmy już w tym mieście. Dlatego postanowiłem pokazać jak w ostatnich latach zmieniło się oblicze Kowar. Wszystko zaczęło się za urzędowania burmistrza Mirosława Góreckiego, który pomógł mi zorganizować spotkanie z cyklu „Mijające krajobrazy Polski”. Było to jak na tamte czasy coś zupełnie nowego, wyjątkowego. Do podzielenia się swoją wiedzą zaprosiłem wówczas kilkunastu prelegentów, w tym ostatniego dyrektora Zakładów R-1, pana Franciszka Gawora. Było to chyba jego ostatnie wystąpienie.
Kolejny, a właściwie obecny burmistrz Kowar, pani Elżbieta Zakrzewska postanowiła wydobyć z cienia zapomnienia małe obiekty, które po stosownej renowacji, są dzisiaj uważane za prawdziwe perełki. Dodały one blasku miastu a i zaciekawiły przybywających tu turystów.
Mam na myśli mostki przerzucone nad Jedlicą. Tak naprawdę nikt nie wie ile ich dokładnie jest. Nie wszystkie są ogólnie dostępne, niektóre prowadzą do konkretnych domów. Z kilkudziesięciu takich obiektów wiele zostało już odnowionych. Otrzymały one nazwy związane z wybitnymi mieszkańcami Kowar czy przybliżające różne zawody, często już nie wykonywane w naszych czasach.
Pierwsze jednak kroki niedzielnej wycieczki, którą odbyliśmy 4 października 2026 roku, skierowałem w stronę zabudowań pozostałych po dawnej Fabryce Dywanów powstałej w 1854 roku. To wówczas grupa tkaczy, którzy wrócili ze szkolenia w tureckim mieście Smyrna (dzisiaj Izmir) rozpoczęła produkcję dywanów znanych w późniejszych latach na całym świecie. Po II wojnie światowej fabrykę upaństwowiono, a w 2009 roku zamknięto, tak jak wiele obiektów przemysłowych w tamtych czasach.
Dzisiaj pozostałością po fabryce jest jej dawna wizytówka czyli powstała w 1978 roku na ścianie budynku mozaika ceramiczna. Ten olbrzymi, bo mający wymiary 8×9 metrów, dywan smyrneński wykonano pod nadzorem Stanisławy Lewkowicz. Na jego wykonanie zużyto około 170 tysięcy kolorowych kafelków o wymiarach 2×2 centymetry w 18 kolorach. Kafelki zostały wykonane w Fabryce Porcelany w Wałbrzychu. Same prace przy mozaice trwały tylko 3 miesiące.
Wydawało by się, że po takim wstępie nic nie będzie już w stanie zaciekawić turystów. Nic mylniejszego. Na bardzo krótkim odcinku poprowadziłem turystów przez przerzucone nad Jedlicą mostki. Dzięki podjętym działaniom przez obecną panią burmistrz obiekty te nie tylko odzyskały swój blask ale zostały wyposażone w atrybuty związane z ich nazwami. Od razu mamy mostek przypominający Józefa Gielniaka, znanego na całym świecie linorytnika, który spędził tu sporą część swojego życia i spoczął na miejscowym cmentarzu. Wiele nazw, jak już wspomniałem, przypomina stare zawody. Jest tu m. in.: mostek młynarza, złotnika, kowala, mleczarza, piwowara. W sumie w Kowarach, jak na razie, doliczono się ponad 50 mostków i kładek. Dlatego do Kowar przylgnęła nazwa „Wenecja Karkonoszy”.
Przechodząc mostkami usytuowanymi pomiędzy ulicą Ogrodową a 1-go Maja dotarliśmy do starego kamiennego mostu znajdującego się naprzeciwko kościoła pw. Imienia Maryi, na którym znajduje się rzeźba przedstawiająca św. Jana Nepomucena. Ponieważ niedawno została ona poddana renowacji, gdyby nie umieszczona na kartuszu data jej wykonania – 1725 rok – moglibyśmy nie uwierzyć, że ma ona już 300 lat.
Św. Jan Nepomucen to obecnie jeden z najważniejszych świętych Kościoła Katolickiego. Urodzony w mieście Pomuk (teraz Nepomuk) pomiędzy 1340 a 1346 rokiem to duchowny, który oddał życie chroniąc tajemnicę spowiedzi. Był on spowiednikiem żony króla Czech. Ale po kolei.
Po ukończeniu studiów w Pradze i Padwie uzyskał tytuł doktora prawa kanonicznego. Jego kariera była błyskotliwa. Nie wdając się w szczegóły wystarczy powiedzieć, że w miarę szybko został mianowany wikariuszem generalnym arcybiskupstwa praskiego i archidiakonem w Žatcu.
Niestety król Czech Wacław IV Lanckoroński podejrzewający swoją żonę Zofię Bawarską o zdradę zażądał od jej spowiednika czyli Jana Nepomucena ujawnienia jej spowiedzi. Spotkawszy się z odmową kazał wtrącić Jana do więzienia, poddać torturom, a na końcu przywiązać mu do szyi kamienie i wrzucić go do nurtu Wełtawy. Zakonnik do końca trwał przy swoim i w 1393 roku zginął śmiercią męczeńską. Za swoją postawę został w 1721 roku beatyfikowany przez papieża Innocentego XIII, a w roku 1729 przyjęty w grono świętych przez papieża Benedykta XIII.
Św. Jan Nepomucen jest patronem milczenia jako cnoty, budowniczych mostów, tonących, marynarzy a także osób przystępujących do spowiedzi. Powszechnie uznaje się, że jego figura chroni przed powodziami.
Ciało Jana Nepomucena odnalezione kilkanaście dni po tym tragicznym wydarzeniu złożono w kościele Świętego Krzyża w Pradze. Obecnie znajduje się ono przy ołtarzu w katedrze św. Wita. Tym razem zostało złożone w barokowym sarkofagu wykonanym z 2 ton srebra.
Rzeźby przedstawiające św. Jana Nepomucena ustawiane są z reguły na mostach lub w pobliżu cieków wodnych. Jest on przedstawiany w komży i sutannie. Jego głowa nakryta biretem jest otoczona wieńcem o pięciu gwiazdach (symbol nieba). W jednej dłoni trzyma palmę męczeńską, w drugiej krzyż. Czasami można spotkać przedstawienie w którym trzyma na ustach palec. Symbolizuje to tajemnicę spowiedzi.
Tak jak każdy święty także Jan Nepomucen ma swoje atrybuty. Należą do nich: wieniec o pięciu gwiazdach, most, woda, zamek, księga, pieczęć, kłódka, klucz, zapieczętowany list.
Kolejnym ciekawym miejscem, choć wcale tak ono nie wygląda, jest wielki głaz umieszczony na parkingu za ratuszem kowarskim. Znajdująca się na nim tablica mówi o tym, że została umieszczona pod nim kapsuła czasu zawierająca pamiątki i dokumenty obecnych mieszkańców Kowar. Wydarzenie to miało miejsce za urzędowania burmistrza Mirosława Góreckiego a okazją do niego był jubileusz 500 lat nadania praw miejskich miastu.
Podążając dalej wreszcie docieramy do bardziej zielonych terenów. Ponieważ pogoda nam sprzyjała spacer w takim terenie zawsze jest przyjemnością. Wkrótce widzimy wzniesioną na Kaplicznym Wzgórzu barokową kaplicę św. Anny. Świątynia zbudowana w 1727 roku według projektu Kaspara Jentscha oprócz tego, że jej rzut ma kształt elipsy, została wyposażona w latarnię i cebulastą kopułę.
Muszę przyznać, że moi turyści wykazali się niezłą kondycją, podchodząc na niby niewielkie wzniesienie. Tak naprawdę było ono bardzo wymagające. Dlatego ogłoszony w tym miejscu odpoczynek spotkał się z aprobatą.
Po zejściu ze wzgórza dotarliśmy do ulicy Wiejskiej i mijając kościół pw. św. Maksymiliana Kolbe, zbudowany w latach 1983-1987, w końcu docieramy do głównego punktu naszej wycieczki czyli Kopalni Podgórze.
Miejsce to uważane jest za bardzo tajemnicze z uwagi wydobywania w nim rud zawierających uran. Oczywiście pierwotnie były to rudy żelaza. Przecież w XII wieku nikt nie wiedział o istnieniu uranu. Dopiero podczas II wojny światowej Niemcy wiedzą z czym mają do czynienia. Z pewnych jednak względów nie przywiązują do nich zbyt dużej wagi. Ale, prowadząc badania nad promieniotwórczością w Oranienburgu pod Berlinem sprowadzają tam część urobku z Kowar.
Wszystko zmieniło się po zakończeniu działań wojennych kiedy żołnierze Armii Czerwonej wchodzą do ośrodka badawczego i znajdują beczki z rudą uranu podpisane Schmiedeberg (Kowary) oraz plany kopalni Wolność. Zorientowawszy się z czym mają do czynienia szybko podpisują umowę z rządem polskim dotyczącą poszukiwania i wydobycia rud uranu. Powstają wówczas cztery rejony poszukiwań: R-1 Kowary, R-2 Radoniów, R-3 Dziećmorowice, R-4 Kletno.
Dzięki tej umowie Sowieci wywozili do Kraju Rad rudę zawierającą 0,2 % uranu. Czyli na tonę rudy uzyskiwali 2 kg uranu. Ciekawostką był fakt, iż początkowo Rosjanie cały urobek wysyłali do ZSRR samolotami. Dopiero później transport odbywał się za pomocą połączeń kolejowych.
Dodam tylko, że najwięcej uranu wydobyto w Radoniowie – około 300 ton. W Kowarach uzyskano 200 ton. Mimo, iż kopalnię w Kowarach z powodu wyczerpania złoża zamknięto w 1958 roku to twierdzi się, że Rosjanie z pozyskanego tutaj uranu zbudowali swoją pierwszą bombę atomową.
Jak się szybko okazało likwidacja kopalni nie spowodowała zamknięcia zakładów R-1. Jej kadra wpadła na pomysł produkcji koncentratu uranowego na dużą skalę. Oczywiście surowiec przetwarzany w Kowarach pochodził już z kopalni w Radoniowie. I mimo, że surowiec ten miał niższą zawartość uranu niż ten w Kowarach to produkowano z niego koncentrat o zawartości 50 do 70 % uranu. Oczywiście cała produkcja była sprzedawana do ZSRR.
Dalsze dzieje kopalni Podgórze to lata 1974-1989 kiedy to na jej terenie działało Inhalatorium Radonowe. Prowadziło je Uzdrowisko Cieplice, które w swojej ofercie podawało, że dzięki pobytowi w kopalni można skutecznie leczyć nadciśnienie, astmę oskrzelową, choroby serca, impotencję u mężczyzn oraz wzmacnianie sił witalnych u pań.
W kolejnych latach w kopalni prowadzono zajęcia dla studentów z zakresu materiałów wybuchowych i górnictwa.
Najciekawsza dla nas jednak oferta powstała w 2010 roku kiedy to uruchomiono w kopalni pierwszą trasę turystyczną. W obecnej formie trasa turystyczna funkcjonuje od 2014 roku. Dzisiaj aby poznać tajemnice szybu 19a trzeba poświęcić dobrze ponad godzinę czasu. Nie będzie to jednak czas stracony. I mimo, że w kopalni stała temperatura oscyluje w granicach 7-8 stopni Celsjusza to prawie 100% turystów jest wręcz oczarowana tym co ich spotyka pod ziemią. A możemy tutaj obejrzeć zachowane narzędzia jakimi posługiwali się górnicy. Możemy zobaczyć okazy rudy żelaza oraz minerałów występujących przy tych rudach. Możemy spotkać na trasie śpiące nietoperze. Możemy zapoznać się z tajnymi mapami przedstawiającymi plany kopalni. Co ciekawe są tu plany nie tylko kopalni Podgórze ale także pozostałych działających w okolicy czyli kopalni Wolność (swego czasu największa w Niemczech) i Liczyrzepa.
Duże zainteresowanie wzbudzają egzemplarze reaktorów chemicznych „Lampart”. To właśnie w nich robiono wspominany koncentrat uranowy. Oczywiście są to wersje laboratoryjne. Te przemysłowe nie zmieściłyby się w sztolni.
Ciekawym eksponatem jest makieta ZPR-1 czyli zakładów przerobu rudy uranowej. Co ciekawe to w czasach kiedy jeszcze jeździły pociągi na trasie Kowary – Kamienna Góra przejeżdżaliśmy przez środek tych zakładów podziwiając ciekawe hasła umieszczone na budynkach zakładu. Były to zakłady ściśle tajne a my nawet byśmy nie pomyśleli o tym.
Najciekawszymi miejscami w kopalni są jednak dwa miejsca. Pierwsze to prezentowany zbiór użytkowych szkieł uranowych. Są tutaj: naczynia, kieliszki, wazy, żyrandole. Wszystkie te wyroby zostały wykonane z dodatkiem uranu co powoduje, iż przy użyciu światła ultrafioletowego świecą na zielono. Nie ma się jednak co obawiać, ilość uranu w nich jest tak znikoma, że na pewno nam nie zaszkodzi. Zresztą cała kopalnia jest dla nas bezpieczna. Nie występuje tu promieniowanie mogące nam zaszkodzić.
Drugim miejscem jest podziemne nurkowisko. Ponieważ kopalnia po ustaniu eksploatacji została pozbawiona pomp cała została samoczynnie zalana wodą. I tak od poziomu „O” pod nami jest jeszcze kolejnych ponad 500 metrów na których dawniej prowadzono eksploatację. Na dzień dzisiejszy nurkowisko jest udostępniane do bicia rekordów zejścia pod wodę. Aktualny rekord to 244 metry.
Po prezentacji kopalni, aby rozgrzać zmarzniętych turystów zaprosiłem ich na wejście poza szlakiem pod Średniak (945 metrów n.p.m.) by dotrzeć do Żółtej Drogi. Tak jak myślałem podejście dało nam w kość ale nie było źle.
Teraz czekało nas już tylko zejście do Kowar. Po drodze zboczyliśmy jeszcze do Wodospadu Piszczaka. Niestety, jak było do przewidzenia, nie było w nim wystarczającej ilości wody. A tylko wtedy jest on w stanie zrobić na nas dobre wrażenie.
I tak po 13 km marszu dotarliśmy z powrotem do stacji PKP w Kowarach czyli miejsca, z którego rozpoczęliśmy naszą wędrówkę.
Dodam tylko, że na dzisiejszą wędrówkę stawiło się prawie 70 osób, a wsparcia finansowego udzieliły nam Samorząd Województwa Dolnośląskiego, Powiat Karkonoski oraz Miasto Jelenia Góra.
Krzysztof Tęcza
Data publikacji: 2026-11-16







Komentarze
37. wycieczka Rajdu na Raty 2026 – do kopalni Podgórze — Brak komentarzy
HTML tags allowed in your comment: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>