We Wrocławiu, w piątek 19 czerwca 2026 r. w przeddzień święta państwowego Narodowego Dnia Powstań Śląskich miało miejsce okolicznościowe spotkanie upamiętniającego bohaterów trzech Powstań Śląskich z lat 1919-1921 oraz ich wkład w przyłączenie części Górnego Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej. Uroczystość miała miejsce przed pomnikiem Wojciecha Korfantego u zbiegu ulic: Powstańców Śląskich, Orlej i Sępiej. Spotkanie zorganizował Instytut Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu.

W dniu 11 listopada 1918 roku Polska po 123-letniej niewoli odzyskała niepodległość, ale formowanie terytorium państwa polskiego rozpoczęte pod koniec 1918 roku trwało aż do 1922 roku, kiedy to Wileńszczyzna z Wilnem zostały włączone do Polski. Praktycznie każdy skrawek granicy wschodniej i zachodniej został wywalczony zbrojnie. Na zachodzie – podczas trzech powstań śląskich oraz walkach w Wielkopolsce, natomiast na wschodzie toczyła się krwawa wojna z Rosją. I choć ostateczny głos w sprawach ukształtowania granic państwa Polskiego należał do zwycięskiej koalicji wiele jej decyzji, w tym zakresie ograniczało się w praktyce do aprobaty faktów dokonanych zbrojnym czynem.

Pierwsze powstanie śląskie, było to wystąpienie zbrojne zorganizowane przez Polską Organizację Wojskową (POW) na rozkaz osób z kręgu dowódczego POW Górnego Śląska, wbrew woli rządu polskiego i Wojciecha Korfantego. Rozpoczęło się w północnej części powiatu pszczyńskiego w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 r. i trwało do 24 sierpnia 1919 r. Powstańcami niezadowolonymi z terroru i represji niemieckich dowodził Alfons Zgrzebniok. Powstanie objęło powiaty: katowicki, lubliniecki, pszczyński, rybnicki, tarnogórski oraz część raciborskiego. Zaangażowanie militarne od 14 lutego 1919 roku w wojnę z Rosją na wschodzie Polski uniemożliwiło rządowi poparcie tego powstania. Powstanie zakończyło się przegraną i ucieczką powstańców przed represjami na teren Polski.

Po ratyfikacji traktatu wersalskiego 10 stycznia 1920 roku w roli suwerena na Górnym Śląsku zaczęły występować mocarstwa koalicji: Wielka Brytania, Francja i Włochy. Nabrały więc mocy prawnej postanowienia o plebiscycie na Górnym Śląsku, a w roli pełnomocnika wymienionych mocarstw władzę na Górnym Śląsku zaczęła sprawować Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, która działała od 10 lutego 1920 r. do 10 lipca 1922 r. Międzysojusznicza Komisja w założeniu miała być bezstronnym organem zwierzchnim władzy prawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. W rzeczywistości był w niej odzwierciedlony spór, jaki toczyły między sobą zwycięskie państwa Ententy o dostęp do gospodarki niemieckiej. Komisja stałą siedzibę miała w Opolu.

Drugie powstanie śląskie, było wystąpieniem zbrojnym trwającym od nocy z 19 na 20 do 26 sierpnia 1920 r. mające na celu usunięcie z obszaru plebiscytowego niemieckich organów bezpieczeństwa oraz utworzenie mieszanej policji polsko-niemieckiej. Drugie powstanie śląskie zakończyło się sukcesem. W związku z tym, że 24 sierpnia 1920 r. Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku nakazała rozwiązać niemiecką policję bezpieczeństwa uznano, że należy zakończyć działania powstańcze. Międzysojusznicza Komisja na miejsce niemieckiej policji wprowadziła mieszane jednostki policji polsko-niemieckie składające się po połowie z Polaków i Niemców. Obiecano ukarać sprawców napadów antypolskich, a strona polska oficjalnie nakazała rozwiązać organizację POW Górnego Śląska (w rzeczywistości działała nadal pod nazwą Centrala Wychowania Fizycznego) i wydała odezwę do zaprzestania strajku.

Plebiscyt zorganizowano 20 marca 1921 roku. Wynik plebiscytu nie był odzwierciedleniem rzeczywistego układu sił narodowych na terenie plebiscytowym przede wszystkim ze względu na udział „emigrantów”, co przyniosło korzyść Niemcom – umożliwiał to regulamin plebiscytowy. Mimo to, obie strony uznawały wynik plebiscytu za swoje zwycięstwo. Jednak o losach Górnego Śląska miały zadecydować mocarstwa zwycięskiej koalicji, gdyż w swych postanowieniach zdecydowały się uwzględnić wynik globalny. Polska zabiegała natomiast o to, aby w sprawie podziału Górnego Śląska były uwzględnione wyniki uzyskane podczas plebiscytu w poszczególnych gminach. Postulat strony polskiej nie został jednak wzięty pod uwagę i wyłoniła się uzasadniona obawa, że podział Górnego Śląska wypadnie dla Polski bardzo niekorzystnie.

Po stronie polskiej nasiliła się niewiara w sprawiedliwy podział spornego obszaru plebiscytowego, a jej wyrazicielem była większość Polaków mieszkających na Górnym Śląsku. Podejmowali zatem usilne zabiegi o rozbudowę konspiracyjnej siły zbrojnej gdyż przewidywali, że o losach Górnego Śląska zdecyduje walka zbrojna. W toku konspiracyjnych przygotowań zbrojnych trwała intensywna rozbudowa organizacji, która funkcjonowała skrycie jako Obrona Plebiscytu.

Trzecie powstanie śląskie, decyzje w sprawie trzeciego zbrojnego wystąpienia zapadły w trzeciej dekadzie kwietnia 1921 roku. Kształtowały się one w toku narad polskiego komisarza plebiscytowego Wojciecha Korfantego z komendantem Obrony Plebiscytu podpułkownikiem Maciejem Mielżyńskim. Korfanty okazywał niezdecydowaną postawę, a czas naglił, ponieważ członkowie Międzysojuszniczej Komisji zajmowali się formowaniem dokumentu mającego stanowić podstawę decyzji ostatecznych. Ostateczną decyzję Korfanty podjął dopiero wówczas, gdy otrzymał poufne informacje, że przedstawiciele Wielkiej Brytanii oraz Włoch zamierzają wnioskować o przekazanie Polsce tylko rolniczych skrawków Górnego Śląska. Ustalono wówczas, że zbiórka zaprzysiężonych członków Obrony Plebiscytu rozpocznie się 2 maja o godzinie 23.00.

Mobilizacja sił powstańczych o charakterze alarmowym, poprzedzająca właściwe działania bojowe rozpoczęła się na rozkaz przygotowany przez podpułkownika Mielżyńskiego, podpisany również przez komisarza Korfantego, który potem zrezygnował z funkcji komisarza plebiscytowego i ogłosił, że staje na czele powstania jako dyktator.

Wstępne akcje zbrojne przyniosły powstańcom wielki sukces w rejonie przemysłowym. Liczne miasta i osiedla tego rejonu zostały opanowane prawie bez boju. Ten sukces wojsk powstańczych miał jednak tylko przejściowy charakter, ponieważ ich działania spotkały się ze zdecydowanym przeciwdziałaniem wojsk koalicyjnych, które nie wahały się nawet przed użyciem siły. W wyniku ich interwencji Wojska Powstańcze były zmuszone ustąpić z głównych miast okręgu przemysłowego.

Najważniejszym wydarzeniem militarnym trzeciego powstania śląskiego trwającego od 3 maja do 5 lipca 1921, były boje stoczone w rejonie Góry św. Anny, w tym bitwa o Górę św. Anny w dniach 21 – 26 maja 1921 roku. Góra św. Anny stała się areną krwawych walk między polskimi siłami powstańczymi a siłami niemieckimi. Bitwę stoczoną na Górze św. Anny wygrały siły niemieckie, jednak boje toczone w rejonie Góry św. Anny przez powstańców polskich miały przełomowy charakter, bo skłoniły dowództwo wojsk koalicyjnych do zdecydowanej interwencji uwieńczonej przerwaniem walki do czasu zawarcia umowy rozejmowej 5 lipca 1921 roku.

Trzecie powstanie śląskie przyniosło jednak sukces polityczny, jakim była zmiana rozstrzygnięć związanych z podziałem Górnego Śląska między państwo niemieckie i nowo powstałą Rzeczpospolitą Polską. Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa powiększyła obszar Górnego Śląska, który przypadł Polsce. Do Polski została przyłączona południowo – wschodnia część Górnego Śląska, w której znajdowały się huty i kopalnie węgla. Takie rozwiązanie było korzystne dla odradzającego się po zaborach kraju. Natomiast Góra św. Anny na kolejne 24 lata znalazła się w granicach państwa niemieckiego.

20 czerwca 1922 roku na moście granicznym w Szopienicach, łączącym obszar plebiscytowy z terytorium Polski symbolicznie zerwano łańcuch, a witający tam polskie wojsko ks. Jan Kapica powiedział „Jesteśmy wolni! Oto kajdany, które nas krępowały, już opadły. Za to niech będzie Bogu cześć i chwała”.

Niedługo po tym wydarzeniu, 16 lipca 1922 r. na rynku w Katowicach uroczyście podpisano Akt Objęcia Górnego Śląska przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej. Na przyłączonych terenach utworzono autonomiczne województwo śląskie ze stolicą w Katowicach.

20 czerwca w rocznicę wkroczenia w 1922 roku na Górny Śląsk oddziałów Wojska Polskiego pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego, obchodzony jest w Polsce Narodowy Dzień Powstań Śląskich, ustanowiony Ustawą z dnia 12 maja 2022 roku. Dzień ten jest hołdem, ku czci bohaterów – uczestników trzech Powstań Śląskich, którzy w latach 1919-1921 wywalczyli przyłączenie Górnego Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej.

Od 12 maja 2022 roku, z okazji kolejnych rocznic Narodowego Dnia Powstań Śląskich odbywają się we Wrocławiu przed pomnikiem Wojciecha Korfantego uroczyste spotkania okolicznościowe upamiętniające te historyczne wydarzenia.

W piątek 19 czerwca br., o godzinie 11.00 rozpoczęło się spotkanie okolicznościowe na Skwerze Wojciecha Korfantego przed pomnikiem Korfantego, które otworzył Jerzy Rudnicki, p.o. naczelnika Oddziałowego Biura Upamiętnienia Walk i Męczeństw IPN we Wrocławiu. Na wstępie serdecznie przywitał zgromadzonych, a w szczególności uczniów i nauczycieli Szkoły Podstawowej nr 23 we Wrocławiu im. Generała Stefana „Grota” Roweckiego, którzy przybyli na spotkanie przed pomnik Wojciecha Korfantego i zaprosił zgromadzonych do odśpiewania hymnu Rzeczypospolitej Polskiej.

Po odśpiewaniu hymnu głos zabrał dr hab. Kamil Dworaczek, dyrektor Instytutu Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu. Podkreślił, że choć temat Powstań Śląskich nie jest historycznie związany z Wrocławiem, trzeba o tym pamiętać, ponieważ są częścią historii Polski – naszej wspólnej historii. Zaznaczył również, że mówiąc o odzyskaniu przez Polskę niepodległości, nie można pominąć Powstań Śląskich, które były ważnym elementem walki o ustalenie granic II Rzeczypospolitej. Wskazał też genezę powstania święta państwowego Narodowego Dnia Powstań Śląskich.

Na zakończenie uroczystości Kamil Dworaczek złożył wieniec na postumencie pomnika przed tablicą upamiętniającą z napisem: WOJCIECH KORFANTY / 1873 – 19939 / OBROŃCA POLSKOŚCI ŚLĄSKA / STUDENT UNIWERSYTETU WROCŁAWSKIEGO (1896-1901 / PRZYWÓDCA POWSTAŃ ŚLĄSKICH / POSEŁ I SENATOR RP / WSPÓŁTWÓRCA I PREZES STRONNICTWA PRACY. Natomiast każdy z uczniów ze Szkoły Podstawowej Nr 23, zapalili znicz, w tym 29. w kolorze białym i 29. w kolorze czerwonym, które ustawili w kształcie flagi biało-czerwonej na postumencie pomnika u stóp figury Wojciecha Korfantego.

Po oficjalnej części uczestnicy wydarzenia udali się do miejsca, gdzie na Skwerze Wojciecha Korfantego były ustawione namioty IPN, w których czekały na nich przygotowane plansze z grami historycznymi i „wytwórnia” pamiątkowych magnesów nawiązujących do tej ważnej rocznicy Powstań Śląskich.

Młodzież szkolna mogła poznać postać Wojciecha Korfantego, jego rolę historyczną o co walczył, czyli o zjednoczenie ziem polskich pod zaborami oraz historię Powstań Śląskich wszystko w atrakcyjnej i angażującej formie gier planszowych z ich udziałem. Za sprawą udziału w militarnych grach planszowych poznali także historię niedźwiadka syryjskiego Wojtka, przygarniętego przez polskich żołnierzy z Armii Andersa i działania najsłynniejszej polskiej jednostki lotnictwa myśliwskiego 303. Dywizjonu Myśliwskiego im. Tadeusza Kościuszki walczącego w szeregach Królewskich Sił Powietrznych Wielkiej Brytanii (RAF).

To była kolejna pożyteczna lekcja nie tylko edukacji historycznej, a także zobowiązanie do pamięci o polskich bohaterach dla kolejnych pokoleń.

Andrzej Powidzki
Wrocław, 20 czerwca 2026 r.

Źródło: www.pl.wikipedia.org