Przez sześć lat, podczas trwania II wojny światowej, na obszarze okupowanego państwa polskiego działały podziemne organy władzy podporządkowane rządowi na emigracji. Realizowały swe funkcje w trzech związanych ze sobą pionach: wojskowym – Związek Walki Zbrojnej, później Armia Krajowa; cywilnym – Delegatury Rządu na Kraj; politycznym – Polski Komitet Porozumiewawczy później przemianowany na Krajową Reprezentację Polityczną, oraz Rada Jedności Narodowej. W praktyce oznaczało to istnienie Polskiego Państwa Podziemnego na terenie okupowanym, którego władze znajdowały się na uchodźstwie.

Podstawą ustrojową działalności organów państwa polskiego na uchodźstwie była Ustawa Konstytucyjna z 23 kwietnia 1935 roku (Dz.U. 1935 nr 30, poz. 227) – zwana potocznie konstytucją kwietniową, na której podstawie wydawano akty prawne, ogłaszane w rządowych organach promulgacyjnych. Konstytucja kwietniowa umożliwiała zachowanie ciągłości oraz legalność polskiej władzy państwowej w sytuacji utraty terytorium państwa.

UTRZYMANIE CIĄGŁOŚCI PAŃSTWA POLSKIEGO PO WYBUCHU II WOJNY ŚWIATOWEJ

Wybuch II wojny światowej i wkroczenie wojsk niemieckich 1 września 1939 roku na obszary państwa polskiego, a następnie wkroczenie wojsk radzieckich 17 września 1939 roku na wschodnie obszary państwa polskiego, spowodowały opuszczenie kraju przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Ignacego Mościckiego oraz Radę Ministrów (Rząd) pod przewodnictwem gen. dyw. Felicjana Sławoja-Składkowskiego, prezesa Rady Ministrów.

Pomimo układu sojuszniczego pomiędzy Polską i Rumunią z 1921 roku, rząd rumuński internował władze państwa polskiego, po przekroczeniu granicy polsko-rumuńskiej w miejscowości Kuty. Chociaż władze polskie miały przyrzeczony przejazd do Francji, zgodnie z V konwencją haską i układem sojuszniczym Polsko-Rumuńskim. Odmowę prawa przejazdu przez terytorium państwa rumuńskiego, władza tego państwa uzasadniała niemieckimi groźbami wypowiedzenia Rumunii wojny, która oficjalnie zachowywała status państwa neutralnego. Ciągłość istnienia najwyższych władz państwa polskiego została realnie zagrożona.

Konsekwencją internowania była konieczność szybkiego powołania legalnego rządu na uchodźstwie, składającego się z osób polskiej elity politycznej. Osób, które znajdowały się poza zasięgiem obu agresorów: Niemiec i ZSRR. Niekwestionowanymi kandydatami byli przedstawiciele dyplomatyczni Rzeczypospolitej chronieni immunitetem dyplomatycznym.

W związku z tym skorzystano z zapisu konstytucji kwietniowej zawartego w Art. 24., który stanowił, że: ust. (1) W razie wojny okres urzędowania Prezydenta Rzeczypospolitej przedłuża się do upływu trzech miesięcy od zawarcia pokoju; Prezydent Rzeczypospolitej osobnym aktem, ogłoszonym w gazecie rządowej, wyznaczy wówczas swego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

Konstytucyjny zapis umożliwiał zachowanie ciągłości oraz legalność polskiej władzy państwowej na uchodźstwie, najpierw we Francji, później w Wielkiej Brytanii. Internowany prezydent Ignacy Mościcki trzykrotnie korzystał z tej prerogatywy, wyznaczając swoimi następców.

Wodza Naczelnego marszałka Polski Edwarda Rydza-Śmigłego – po napaści Niemiec na Polskę, który też został internowany i zaszła konieczność odwołania jego nominacji oraz wysunięcia nowej kandydatury na głowę państwa. Wybrano ambasadora RP w Rzymie gen. dyw. Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, który podobnie jak Mościcki reprezentował obóz sanacyjny, a do którego rząd francuski nie miał zaufania i nie widział możliwości uznania jakiegokolwiek rządu powołanego przez gen. Wieniawę. Ostatecznie po proteście rządu francuskiego w nocy z 29 na 30 września 1939 roku na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej został nominowany Władysław Raczkiewicz. Był on wcześniej marszałkiem Senatu.

W Monitorze Polskim nr 214-217 poz. III z dnia 29 września 1939 r. czytamy: ZARZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ z dnia 17 września1939 r. o wyznaczeniu następcy Prezydenta Rzeczypospolitej. Na podstawie art. 24 ust.1 Ustawy Konstytucyjnej wyznaczam p. Władysława Raczkiewicza b. marszałka Senatu na następcę Prezydenta Rzeczypospolitej na wypadek opróżnienia się urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej przed zawarciem pokoju. Z chwilą ogłoszenia niniejszego zarządzenia – zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 września 1939 r. o wyznaczeniu generała Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego na następcę Prezydenta Rzeczypospolitej traci moc obowiązującą. Kuty, 17 września 1939 r. Prezydent Rzeczypospolitej (-) Ignacy Mościcki. Nominację prezydencką dla Władysława Raczkiewicza antydatowano na 17 września 1939 roku.

Wobec naglącej potrzeby podjęcia decyzji najwyższej wagi państwowej, 29 września 1939 roku wieczorem prezydent Ignacy Mościcki pisemnie złożył swój urząd – pismo kurierem wysłano do Paryża. Kryzys prezydencki został zażegnany w momencie, gdy trwały jeszcze walki rozbitych oddziałów Wojska Polskiego z agresorami: niemieckim i radzieckim. W grudniu 1939 roku ostatni prezydent II RP wyjechał do Szwajcarii, gdzie zmarł 2 października 1946 roku.

Ponadto, korzystano z zapisu konstytucji kwietniowej zawartego w Art. 79. który stanowił, że: ust.( 2) Podczas trwania stanu wojennego Prezydent Rzeczypospolitej ma prawo bez upoważnienia Izb Ustawodawczych wydawać dekrety w zakresie ustawodawstwa państwowego z wyjątkiem zmiany Konstytucji, przedłużyć kadencję Izb Ustawodawczych do czasu zawarcia pokoju oraz otwierać, odraczać i zamykać sesje Sejmu i Senatu w terminach, dostosowanych do potrzeb obrony Państwa, jak również powoływać do rozstrzygania spraw, wchodzących w zakres działania Izb Ustawodawczych, Sejm i Senat w zmniejszonym składzie, wyłonionym przez te Izby.

Prezydent RP Władysław Raczkiewicz odwołał rząd Felicjana Sławoja-Składkowskiego i powierzył utworzenie rządu gen. dyw. Władysławowi Sikorskiemu, który od 30 września 1939 roku został nowym prezesem Rady Ministrów i Ministrem Spraw Wojskowych (7 listopada 1939 r. gen. Sikorski został mianowany przez prezydenta RP Naczelnym Wodzem i Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych). Nowy skład rządu został zaprzysiężony 1 października 1939 roku i natychmiast uznany przez Francję i Wielką Brytanię za legalne i suwerenne przedstawicielstwo państwa polskiego. Stany Zjednoczone Ameryki uznały ten fakt 2 października 1939 roku.

W skład rządu weszły przede wszystkim stronnictwa opozycyjne wobec ekipy sanacji, a tym samym wcześniej przeciwne konstytucji kwietniowej. Jednak w ówczesnej sytuacji w pełni aprobowały uznanie Ustawy Konstytucyjnej z 23 kwietnia 1935 roku za podstawę prawną istnienia i działalności organów emigracyjnych. Wyrazem odstępstwa od liter i ducha tej konstytucji było ograniczenie – w drodze porozumienia Władysława Sikorskiego i Władysława Raczkiewicza – rozległych uprawnień prezydenta, bowiem Władysław Raczkiewicz publicznie zobowiązał się wykonywać swoje funkcje w ścisłym porozumieniu z prezesem Rady Ministrów. Porozumienie to zostało określone mianem tzw. umowy paryskiej.

Następnie, zarządzeniem Prezydenta RP z 2 listopada 1939 roku został rozwiązany Sejm i Senat. W Monitorze Polskim nr 245-251 poz. 1 z dnia 9 listopada 1939 r. czytamy: […] ZARZĄDZENIE PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ Z DNIA 2 LISTOPADA 1939 ROKU O ROZWIĄZANIU SEJMU I SENATU. W Zarządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 września1938 roku, rozwiązującym Izby Ustawodawcze, wybrane we wrześniu 1935 roku, Prezydent Rzeczypospolitej wskazał jako przyczynę ich rozwiązania, że w szerokich masach narodu wzrosło zrozumienie potrzeby czynniejszego współudziału w pracy dla Państwa, że przeto należy odnowić skład Izb, ażeby mogły one dać pełniejszy wyraz nurtującym w społeczeństwie prądom. Równocześnie Prezydent Rzeczypospolitej wyraził oczekiwanie, że nowe Izby zajmą stanowisko w sprawie ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu. Wybory, przeprowadzone w listopadzie 1938 roku ani Izby, które z nich wyszły, nie zadośćuczyniły potrzebom Państwa, wskazanym w powołanym powyżej Zarządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej. W związku z powyższym, na podstawie art.13. ust. (2) pkt. h. Ustawy Konstytucyjnej, rozwiązuję Sejm i Senat z dniem dzisiejszym. Ambasada R.P. w Paryżu, dnia 2 listopada 1939 roku. Prezydent Rzeczypospolitej (-) Władysław Raczkiewicz.

9 grudnia 1939 roku we Francji, została ustanowiona dekretem Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza Rada Narodowa – organ konsultacyjny i opiniodawczy Prezydenta i Rządu RP na uchodźstwie, pełniący rolę substytutu parlamentu. Rada, była reprezentacją różnych partii politycznych i grup społecznych, ale nie miała mocy ustawodawczej. Przewodniczącym Rady został Ignacy Jan Paderewski, a po jego śmierci Stanisław Grabski.

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

Panuje przekonanie, że Polskie Państwo Podziemne to siły zbrojne. W okresie trwania wojny były one niewątpliwie najważniejsze, bowiem były narzędziem realizacji celów politycznych. Już w trakcie wojny obronnej, we wrześniu 1939 roku rozpoczęto organizowanie podziemnego wojska i władzy politycznej.

Jeszcze przed kapitulacją Warszawy, 27 września 1939 roku, została powołana do życia ogólnokrajowa organizacja podziemna o nazwie Służba Zwycięstwu Polski. To historyczne wydarzenie zapoczątkowało budowę Polskiego Państwa Podziemnego.

Dowódca Grupy Armii „Warszawa”, generał dywizji Juliusz Rómmel wyznaczył generała brygady Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza na komendanta konspiracyjnej organizacji Służba Zwycięstwu Polski.

27 września gen. Rómmel wręczył gen. Tokarzewskiemu pismo o treści: „Dane mi przez Naczelnego Wodza w porozumieniu z Rządem pełnomocnictwo dowodzenia w wojnie z najazdem na całym obszarze Państwa, przekazuję gen. bryg. Michałowi Tadeuszowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi z zadaniem prowadzenia dalszej walki o utrzymanie niepodległości i całości granic”.

Służba Zwycięstwu Polski (SZP) była uważana przez gen. dyw. Władysława Sikorskiego, prezesa Rady Ministrów – Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych za zbyt zbliżoną do obozu sanacyjnego i 13 listopada 1939 roku rozwiązał SZP. Jednocześnie powołał Związek Walki Zbrojnej (ZWZ), stawiając na jego czele generała broni Kazimierza Sosnkowskiego, mającego dowodzić polską armią podziemną nad Wisłą, z nad Sekwany.

Generał broni Kazimierz Sosnkowski został mianowany komendantem głównym powstającego Związku Walki Zbrojnej. Komendantowi głównemu mającego siedzibę w Paryżu, podlegali komendanci Obszarów w kraju: płk Stefan Rowecki (obszar okupacji niemieckiej) i gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz (obszar okupacji radzieckiej).

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową (AK). Komendantem głównym AK został gen. bryg. Stefan Rowecki-Grot. Zadaniem AK było łączenie organizacyjne różnych formacji zbrojnych polskiego podziemia. Nie udało się scalić wszystkich polskich formacji zbrojnych. Chłopska Straż o kryptonimie „Chłostra” (od 1942 r. Bataliony Chłopskie – BCh) zbrojne ramię Stronnictwa Ludowego (SL), zachowały w ramach AK autonomię. Część sił zbrojnych związanych ze Stronnictwem Narodowym (SN) przyłączyła się do AK, reszta utworzyła Narodowe Siły Zbrojne (NSZ).

Od początku działalności Polskiego Państwa Podziemnego, obok pionu wojskowego – Armii Krajowej i współpracujących z nią innych formacji Polski Walczącej, istotną rolę odegrał też pion cywilny, którego najważniejszym zadaniem było utrzymanie ciągłości instytucji państwowych i przygotowanie do przejęcia władzy po zakończeniu działań wojennych. Działalność Delegatury Rządu na Kraj stworzyła na wszystkich szczeblach administracji ogromny aparat Polskiego Państwa Podziemnego – od spraw wewnętrznych, poprzez tajną oświatę i kulturę, wymiar sprawiedliwości, aż po komórki przygotowujące akty legislacyjne dla przyszłego niepodległego państwa. Funkcjonował też „podziemny parlament”: Rada Narodowa; Polski Komitet Porozumiewawczy (PKP) – przekształcony w Krajową Reprezentację Polityczną (KRP); Rada Jedności Narodowej.

Na kres Podziemnego Państwa Polskiego bezpośredni wpływ miało powołanie przez komunistów 28 czerwca 1945 roku Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i bezprawnym przejmowaniu władzy w Polsce przez komunistów, pod patronatem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR).

Za datę zakończenia działalności Polskiego Państwa Podziemnego uznaje się dzień, w którym rozwiązano Radę Jedności Narodowej, która od stycznia 1944 roku pełniła rolę podziemnego parlamentu polskiego. 1 lipca 1945 roku Rada Jedności Narodowej rozwiązała się w Krakowie i wydała Manifest do Narodu Polskiego i Narodów Zjednoczonych, w którego ostatniej części sformułowała Testament Polski Walczącej – swego rodzaju program minimum dla suwerennej Polski. Autorem opracowanego tekstu ogłoszonego 6 lipca 1945 roku i antydatowanego na 1 lipca 1945 roku był, ostatni Delegat Rządu na Kraj, poeta Jerzy Braun, ps. Bronisław Rogowski.

Testament Polski Walczącej zawierał 12 postulatów. Żądano między innymi: opuszczenia terytorium Polski przez wojska radzieckie oraz przez rosyjską policję polityczną; Zaprzestania prześladowań politycznych: zwolnienie skazanych i uwięzionych w procesie moskiewskim, amnestii dla więźniów politycznych oraz wszystkich żołnierzy AK i dla tak zwanych „oddziałów leśnych”; Zjednoczenia i uniezależnienia Armii Polskiej i zapewnienia niezależności polskiej polityki zagranicznej; Sprawiedliwie przeprowadzenie reformy rolnej i kontroli narodu polskiego nad akcją osiedleńczą na odzyskanych Ziemiach Zachodnich i w Prusach Wschodnich; Oparcia powszechnego, demokratycznego nauczania i wychowania na zasadach moralnych i duchowych dorobku cywilizacji zachodniej i naszego kraju.

Zapisy zawarte w Testamencie Polski Walczącej z 1 lipca 1945 roku zostały zrealizowane dopiero w latach 90. XX wieku.

HOŁD PAMIĘCI

Sejm Rzeczypospolitej pamiętając o twórcach podziemnych struktur Polskiego Państwa, o ich poświęceniu, walce i umiłowaniu Ojczyzny, uchwałą z 11 września 1998 roku ustanowił dzień 27 września – Dniem Podziemnego Państwa Polskiego (M.P. Nr 30, poz.414 z 11.09.1998 r.).

Od tego czasu, z okazji kolejnych rocznic powstania Polskiego Państwa Podziemnego w Polsce odbywają się już oficjalnie uroczyste obchody upamiętniające to historyczne wydarzenie, które zapoczątkowało budowę Polskiego Państwa Podziemnego, fenomenu w dziejach – nie tylko II wojny światowej.

We Wrocławiu, od 2014 roku czcimy pamięć Bohaterów Polskiego Państwa Podziemnego, w kościele garnizonowym – Bazylika Mniejsza pw. św. Elżbiety Węgierskiej. Tam bowiem znajduje się Mauzoleum-Kaplica Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Miejsce to ma upamiętniać fakt utworzenia podziemnych struktur państwowych i wojskowych w okupowanym kraju.

Mauzoleum-Kaplica została otwarta i poświęcona w 2014 roku, w 75. rocznicę powołania Polskiego Państwa Podziemnego. Otwarcia dokonał Ryszard Filipowicz, ps. Gryf, rodowity wilnianin, ówczesny prezes Zarządu Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Dolnośląski. Kaplicę poświęcił ksiądz biskup polowy Wojska Polskiego Józef Jan Guzdek.

Na wprost wejścia do kaplicy znajduje się wysokie na 10 metrów, zwieńczone pięknym maswerkiem gotyckie okno witrażowe, wychodzące na stronę południową świątyni. Witraż przedstawia gęsty, po horyzont, tłum postaci, uczestników patriotycznego misterium. Za kanwę projektu posłużyły zdjęcia Erazma Ciołka wykonane podczas mszy świętej za ojczyznę odprawianej przez ks. Jerzego Popiełuszkę w kościele pw. św. Stanisława Kostki w Warszawie.

W oknie witrażowym, w jego dolnej części, widać krzyż łaciński, umieszczony w ramie oraz widzimy poszczególnych ludzi, ku górze tłum się oddala, rozmywa, aż ginie w świetlistym blasku w górze okna. Poniżej okna na ścianie jest widoczny wykonany ze szkła wizerunek Matki Bożej Ostrobramskiej, jakby zatarty przez czas.

W centralnym miejscu kaplicy umieszczony jest stół ołtarzowy. Na krawędzi kamiennego blatu stołu – mensy, jest widoczny napis: BÓG HONOR OJCZYZNA. W przestrzeni pod mensą umieszczono szklaną podświetlaną urnę z ziemią z cmentarzy i pól walk Armii Krajowej. Tafla ze szkła, osłaniająca urnę z ziemią powoduje wrażenie, że skrapla się w niej wilgoć, świeżo wykopanej ziemi. W urnie, widać leżący na ziemi order wojskowy Virtuti Militari z barwną wstążką.

Wokół kaplicy wije się opaska kamienna z czarnego granitu na której umieszczone są cztery czarne tablice z inskrypcjami. Za stołem ołtarzowym na dwóch tablicach zapisano treść roty przysięgi żołnierzy Armii Krajowej, zawartej w rozkazie Komendanta Głównego AK nr 73/1942 z dnia 12 grudnia 1942 roku. Była to druga rota przysięgi wprowadzająca nieznaczne korekty, głównie zmiany pod względem językowym i wprowadzono do tekstu nazwę Armii Krajowej. Wynikało to z przemianowania ZWZ na AK.

Po lewej stronie kaplicy, na tablicy widnieje napis: „W HOŁDZIE / DOWÓDCOM SIŁ ZBROJNYCH / POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO / gen. broni MICHAŁOWI TOKARZEWSKIEMU-KARASZEWICZOWI / gen. broni KAZIMIERZOWI SOSNKOWSKIEMU / gen. dyw. STEFANOWI GROT-ROWECKIEMU / gen. dyw. TADEUSZOWI BÓR-KOMOROWSKIEMU / gen. bryg. LEOPOLDOWI OKULICKIEMU”.

Po prawej stronie kaplicy, na tablicy widnieje napis: „W HOŁDZIE / DELEGATOM RZĄDU RP. NA KRAJ / JANOWI SKOROBOHATEMU-JAKUBOWSKIEMU / CYRYLOWIRATAJSKIEMU / JANOWI PIEKAŁKIEWICZOWI / JANOWI JANKOWSKIEMU / STAFANOWI KORBOŃSKIEMU / JERZEMU BRAUNOWI / LUDZIOM W SŁUŻBIE / POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEWMNEGO”.

Ponadto na opasce kamiennej wijącej się wokół kaplicy, utrwalono symbole Podziemnego Państwa Polskiego: kotwicę Polski Walczącej, krzyż Virtuti Militari, orła Armii Krajowej, lilijkę Szarych Szeregów, znak Cichociemnych, Krzyż Batalionów Chłopskich oraz napis rok 1942 i 1945.

Na styku posadzki ze ścianą znajduje się podświetlenie. Sączące się światło ze szczelin podłogi – „podziemia”, ma także symboliczne znaczenie, bowiem to co najważniejsze dla niepodległości Polski, dziać musiało się w ukryciu i przywodzi na myśl tych, którzy odeszli, oddając życie za Ojczyznę.

Autorem projektu wnętrza kaplicy jest Jerzy Kalina (ur. 15 kwietnia 1944 w Garwolinie), polski scenograf i plastyk, twórca scenografii teatralnych i filmowych, witraży, filmów animowanych i dokumentalnych. Twórca m. in. nagrobka ks. Jerzego Popiełuszki w Warszawie, pomnika Katyńskiego w Podkowie Leśnej, kaplic w Pałacu Prezydenckim i Pałacu Belwederskim w Warszawie i wielu innych projektów.

We Wrocławiu odsłonięty został w 2005 roku wykonany z brązu według jego projektu Pomnik Anonimowego Przechodnia, który amerykański magazyn „Budget Travel” uznał „za jedno z najbardziej niezwykłych miejsc na świecie”.

POSTSCRIPTUM

Tegoroczne wrocławskie spotkanie z okazji Dnia Polskiego Państwa Podziemnego odbędzie się w niedzielę 27 września o godz. 12.00 w kościele garnizonowym – Bazylika Mniejsza pw. św. Elżbiety we Wrocławiu. W programie msza święta w intencji żołnierzy i działaczy Polskiego Państwa Podziemnego i złożenie kwiatów w Kaplicy Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej.

Andrzej Powidzki
Wrocław, 24 września 2026 r.

Źródło:
– pl.wikipedia.org;
– archiwum.ipn.gov.pl;
– bazhum.muzhp.pl;
– Ludwik Anioł – Kompedium wiedzy o Polskim Państwie Podziemnym, Armii Krajowej i Szarych Szeregów – Lubań 2001.