Msza święta we wrocławskim kościele garnizonowym – Bazylika Mniejsza pw. św. Elżbiety Węgierskiej i uroczysta ceremonia złożenia kwiatów w Mauzoleum-Kaplicy Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, tak we Wrocławiu uczczono pamięć żołnierzy i działaczy wszystkich tajnych polskich struktur państwowych w okresie II wojny światowej.

Przez sześć lat, podczas trwania II wojny światowej, na obszarze okupowanego państwa polskiego działały podziemne organy władzy podporządkowane rządowi na emigracji, które realizowały swe funkcje w trzech związanych ze sobą pionach: wojskowym (ZWZ później AK); cywilnym, tzn. administracyjnym (Delegatura Rządu na Kraj); politycznym (PKP i KRP, oraz RJN). W praktyce oznaczało to istnienie Polskiego Państwa Podziemnego na terenie okupowanym, które działało w ścisłej łączności z legalnymi władzami Rzeczypospolitej na uchodźstwie, zachowując tym samym ciągłość państwa pomimo utraty suwerenności.

Sejm Rzeczypospolitej pamiętając o ich poświęceniu, walce i umiłowaniu Ojczyzny, uchwałą z 11 września 1998 roku ustanowił dzień 27 września – Dniem Podziemnego Państwa Polskiego. W uchwale m. in. czytamy: „[…] Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyraża szczególną wdzięczność i szacunek twórcom, ofiarnym działaczom podziemnych struktur Państwa Polskiego, a także tym wszystkim, którzy w wyjątkowo trudnych warunkach, z narażeniem własnego życia walczyli o niepodległość Ojczyzny. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, pamiętając o ich poświęceniu, walce i umiłowaniu Ojczyzny, ustanawia dzień 27 września – Dniem Podziemnego Państwa Polskiego”. (M.P. Nr 30, poz. 414).

Dzień święta nawiązuje do wydarzeń z 27 września 1939 roku, kiedy jeszcze przed kapitulacją Warszawy, 27 września 1939 roku, została powołana do życia ogólnokrajowa organizacja podziemna o nazwie Służba Zwycięstwu Polski. To historyczne wydarzenie zapoczątkowało budowę Polskiego Państwa Podziemnego..

Dzień Polskiego Państwa Podziemnego jest wyrazem hołdu dla wszystkich, którzy z odwagą i poświęceniem służyli Ojczyźnie. To także okazja do przypomnienia wartości, które przyświecały twórcom i uczestnikom podziemia: patriotyzmu, odpowiedzialności, solidarności oraz wierności idei wolnej i demokratycznej Polski

W niedzielę, 27 września 2026 roku we Wrocławiu uczczono pamięć żołnierzy i działaczy wszystkich podziemnych struktur państwowych z okresu II wojny światowej.

Wrocławskie spotkanie z okazji Dnia Polskiego Państwa Podziemnego odbyło się w kościele garnizonowym – Bazylika Mniejsza pw. św. Elżbiety Węgierskiej. Bowiem tutaj znajduje się Mauzoleum-Kaplica Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Miejsce, które ma upamiętniać fakt utworzenia podziemnych struktur państwowych i wojskowych w okupowanym kraju.

Organizatorami uroczystości byli: Okręg Dolnośląski Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej i Instytut Pamięci Narodowej Oddział we Wrocławiu przy współudziale parafii Rzymskokatolickiej Wojskowo–Cywilnej we Wrocławiu.

Na uroczystość o charakterze patriotycznym przybyli licznie członkowie Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz wiele osób, które z pobudek religijnych chciały uczestniczyć w Mszy św. i w spotkaniu przed Kaplicą Pamięci Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. W uroczystości uczestniczyli m.in.: Paweł Hreniak, poseł na Sejm RP; przedstawiciele władz rządowych i samorządowych województwa i miasta Wrocław; organizacji społecznych i stowarzyszeń; służb mundurowych i duchowieństwa.

Niedzielne wydarzenie rozpoczęła Msza święta w intencji żołnierzy i działaczy Polskiego Państwa Podziemnego. Mszę koncelebrowali: proboszcz parafii Rzymskokatolickiej Wojskowo–Cywilnej ks. prałat płk Janusz Radzik, wikariusz Biskupi koordynator ds. duchowieństwa i ks. ppor. Paweł Komar, kapelan Akademii Wojsk Lądowych i Centrum Szkolenia Wojsk Inżynieryjnych i Chemicznych we Wrocławiu.

Po mszy, uczestnicy wydarzenia zebrali się przed Kaplicą Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej, żeby oddać hołd pamięci Bohaterom. Przed kaplicą konferansjerkę prowadziła Sylwia Krzyżanowska, główna specjalistka z OBUWiM z IPN Wrocław. Na wstępie w imieniu organizatorów, serdecznie powitała wszystkich przybyłych na uroczystość, a w szczególności członków Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej.

Później głos zabrali: prof. dr hab. Stanisław Ułaszewski, prezes Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Wrzesień 1939 roku w naszej pamięci to bohaterska obrona Westerplatte i Poczty Gdańskiej, to zwycięska bitwa polskiej kawalerii pod Krasnobrodem, to również tragiczna beznadziejność, to czwarty fizyczny rozbiór Polski ze wszystkimi konsekwencjami, ale pod koniec również miesiąc nadziei, którą dawało Polskie Państwo Podziemne, powołane jeszcze przed kapitulacją Warszawy, decyzją gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza 27 września 1939 r. […] Polskie Państwo Podziemne opierało się na czterech filarach. Pierwszy filar to byli ludzie, to Armia Krajowa, która pod koniec 1942 roku liczyła ponad 200 tyś. żołnierzy oraz liczne osoby cywilne wspierające. Armia Krajowa organizowała liczne akcje sabotażu i małe o zasięgu lokalnym zamachy. Najsłynniejszy to by zamach na dowódcę SS i Policji na dystrykt warszawski Generalnego Gubernatorstwa Franza Kutscherę, dokonany 1 lutego 1944 r. w Warszawie. Na dużą skalę, było Powstanie Warszawskie. Drugi filar, to niezależna prasa i radio „Błyskawica” oraz podziemne szkolnictwo. Trzeci filar, to symbol fizyczny, symbol nadziei „kotwica” znak Polski Walczącej obecny na medalach, sztandarach i malowany przez harcerzy „Szarych Szeregów” w miastach na murach kamienic. Czwarty filar, ten najważniejszy, bo miał ważny wymiar duchowy, ponieważ określał wartości nadrzędne zebrane w słowach dewizy „Bóg, Honor i Ojczyzna”, pod egidą kościoła katolickiego i kapłanów, którzy nieśli posługę duchową i medyczną, ale też walczyli na barykadach Powstania Warszawskiego. […] Z chwilą rozwiązania Armii Krajowej to był koniec Polskiego Państwa Podziemnego, które zapisało piękną bohaterską kartę w pamięci kolejnych pokoleń Polaków. – mówił prezes Ułaszewski.

Prezes Ułaszewski mówiąc o tragicznym losie Sybiraków, żołnierzy AK i duchownych – ludzi walczących o niepodległą Polskę zacytował sparafrazowany wers z patriotycznej piosenki Quo Vadis Polonia – „Było ich wielu – ludzi ze stali, nie mógł ich złamać Hitler ni Stalin, zamiast Wirtuti czekały ich śniegi Workuty”.

Jerzy Rudnicki, pełniący obowiązki naczelnika OBUWiM w IPN Wrocław przedstawił historię powstania i działania Polskiego Państwa Podziemnego oraz Armii Krajowej. Zaznaczył, że najważniejszym celem AK było prowadzenie walki z Niemcami oraz przygotowanie jednostek wojskowych w celu wywołania powstania przeciwko okupantowi. Podkreślił, że „Dla Polaków ta wojna nie była zwykłą wojną. Dla Polaków to była przeprawa krzyżowa, bowiem każdy z tych miał swoją epopeję”. Przywołał, tych dowódców Sił Zbrojnych i żołnierzy Polskiego Państwa Podziemnego, którzy nie mogli z różnych względów wrócić po wojnie do kraju i pozostali na zawsze na obczyźnie.

Po przemówieniach, w Mauzoleum-Kaplicy Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej Armii Krajowej, symbolicznym miejscem oddawanej czci przez społeczeństwo żołnierzom i działaczom Podziemnego Państwa Polskiego i Armii Krajowej delegacje wyrazili hołd poprzez tradycyjne złożenie kwiatów i zapalenie zniczy pamięci przed ołtarzem.

Jako pierwsza hołd oddała delegacja Okręgu Dolnośląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej na czele z prof. dr hab. Stanisławem Ułaszewskim, prezesem Okręgu Dolnośląskiego ŚZŻAK.

Uroczystość zakończył, zagrany przez trębacza sygnał „Cisza”.

Podkreślenie patriotycznego charakteru oraz nadanie właściwej oprawy uroczystości zgodnie z ceremoniałem wojskowym zapewnili żołnierze z 16. Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. ppłk Ludwika Marszałka ps. „Zbroja”, którzy stanowili wojskową asystę honorową oraz trębacz z Orkiestry Reprezentacyjnej Wojsk Lądowych we Wrocławiu.

Uroczystość uświetniły sztandary: 16. Dolnośląskiej Brygady Obrony Terytorialnej; Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Wrocławski; wspólny sztandar Towarzystwa Miłośników Kultury Kresowej i wrocławskiego środowiska żołnierzy 27. Wołyńskiej Dywizji Piechoty Armii Krajowej; Stowarzyszenia Solidarność Walcząca Wrocław; Związku Harcerstwa Polskiego – Chorągiew Dolnośląska im. hm. Stefana Mirowskiego.

Tekst i zdjęcia Andrzej Powidzki
Wrocław, 27 września 2026 r.